به مناسبت آغاز هفته وحدت( 12 ربیع الاول-17 ربیع الاول)

دیگر فرصتی برای آزمون و خطا نیست

اشاره

پايگاه خبري تحليلي «نيک رو»، ماه ربیع الاول یاد آور میلاد آخرین رسول خدا (ص) و پیامبر صلح و دوستی است که به حقیقت فصلی برای عمل به سیره آن مقام آسمانی بوده و هفته وحدت بی‌تردید نماد و پیام صلح و دوستی برای پیروان راستین و حقیقی دین و مکتب انسان ساز اسلام است.

هفته وحدت را که از ۱۲ ربیع الاول مصادف با زادروز پیامبر اکرم (ص) به روایات اهل تسنن شروع می‌شود و تا ۱۷ ربیع الاول میلاد آن حضرت در روایات شیعی ادامه دارد، تبریک گفته و به همین مناسبت مباحثی را در این خصوص مطرح و یادآور خواهیم شد.

 آيا اتحاد و ایجاد جامعه متحد؛ امکان پذیراست؟

با توجه به اهمیت وحدت و مقصود از وحدت، این پرسش قابل طرح است که با توجه به اقلیت های مذهبی، جناح های سیاسی و افراد متعدد با سلیقه های مختلف اصولاً اتحاد وایجاد جامعه متحد امکان پذیراست؟ همان گونه که در مقاله منتشر شده روز سه شنبه 23/ 05 / 1403در پایگاه خبری تحلیلی نیک رو  بیان شد، مقصود از وحدت آن است که همه افراد و گروه ها در ایجاد جامعه متحد همسویی کنند واین اتحاد با توجه به عوامل ومؤلفه های وحدت  امکان پذیر است.

درحوزه تعلیماتی اسلام نه تنها اتحاد دریک جامعه امکان پذیراست که حتی همبستگی پیروان همه ادیان الهی امکان دارد؛ چنان چه درقرآن همه پیروان ادیان الهی به وحدت فراخوانده شده اند: «قل یااهل الکتاب تعالوا الی کلمه سواءبیننا وبینکم الانعبد الاّاللّه ولا نشرک به شیئاً...»[1]

اگرچنین همگرایی امکان پذیرنبود، معنا نداشت که خداوند همه پیروان ادیان الهی را به همگرایی و وحدت دعوت می کرد؛ زیرا جعل اصل تکلیف فرع برامکان آن است.استاد آیت اللّه جوادی آملی می نویسد:«این که خداوند مارا گوناگون آفریده و به وحدت امرکرد و از تفرقه بازداشت، نشانگراین حقیقت است که رسیدن به وحدت، میسّر و پرهیز از تفرقه، ممکن است.»[2]

در قرآن کریم یکی ازوظایف انبیاء رفع اختلافات وایجاد امت واحده بیان شده است.[3]

پیامبراکرم (ص)با بهره گیری از عوامل و محورهای وحدت و مبارزه با عوامل اختلاف،توانست امت منسجم ایجاد نماید. چنان که «جان دیون پورت»می نویسد: «... محمد یک نفرعرب ساده، قبائل پراکنده کوچک و برهنه و گرسنه کشورش را مبدل به یک جامعه فشرده و با انضباط نمود...»[4]

امام علی (ع) با شناخت دقیق از معارف قرآن و اتحاد حاکم درجامعه مدینه النبی (ص) همه مسلمانان را به همبستگی فراخواند که نشان دهنده امکان وحدت اسلامی است: «والزمواالسواد الاعظم فانّ یداللّه مع الجماعه.وایاکم والفرقه فان الشاذّ من الناس للشیطان کما انّ الشاذّ من الغنم للذئب الا من دعا الی هذاالشّعار فاقتلوه ولوکان تحت عمامتی هذه...: با اکثریت همداستان شوید که دست خدا همراه جماعت است؛ و از تفرقه پرهیزکنید که موجب آفت است.آن که از جمع مسلمانان به یک سو شود، بهره شیطان است، چنان که گوسفند ازگله درماند،نصیب گرگ بیابان است... »[5]

همچنین علی (ع) از وحدت اسلامی  به عنوان نعمت الهی یاد کرد: « بی گمان خداوند سبحان برجماعت متحد این امت، با این رشته همبستگی که پیوندشان داد، تا در سایه اش آرام گیرند و به او پناه برند، با نعمت وحدتی منت نهادکه هیچ آفریده ای بهایش را در نمی یابد که ازهربهایی پربهاتراست و از هر سترگی سترگ تر.»[6]

اتحاد و یگانگی در سایه وحدت عقیده

در قرآن کریم به عنوان سند بزرگ حیات بخش اسلامی و انسانی بیش از ۵۰ آیه درباره وحدت و انسجام و روش‌های اجتناب از اختلافات و تفرقه سخن به میان می‌آورد. سیره عملی پیامبر و اهل بیت و مصلحت اندیشی آنان نیز بیانگر این است که همواره در حفظ وحدت و انسجام امت اسلامی تلاش داشتند، با اینکه آنان مبانی اعتقادی و اندیشه‌ای خویش را حفظ می‌کردند و اما اقدام آنان هیچ منافاتی در ایجاد اتحاد جامعه اسلامی نداشت؛ بنابراین اتحاد و انسجام مسلمانان یک راهبرد برای جامعه اسلامی است.

و از سوی دیگراسلام به مسأله وحدت و اتحاد از دیدگاه اجتماعی آن نگریسته و بر اهمیت این مقوله میان انسان‌ها، مسلمانان و ادیان الهی تأکید کرده است. اتحاد و یگانگی در سایه وحدت عقیده، محکم‌ترین نوع اتحاد است که قرآن بر آن تأکید ورزیده است. قرآن، بر اساس همین وحدت عقیده، مؤمنان را برادران یکدیگر خوانده است: «انما المؤمنون اخوه» (حجرات/10) و این اخوت و برادری آن‌چنان مستحکم بود که تا مدتی پس از عقد اخوت میان مسلمانان در مدینه، آنان از یکدیگر ارث می‌برند تا اینکه با نزول آیه 75 سوره مبارکه انفال این حکم نسخ شد[7]  (و اولو الارحام بعضهم اولی ببعض).

قرآن مجید از تفرقه، اختلاف و دو دستگی به کرانه گودال آتش جنگ یاد کرده که وحدت،‌ اتحاد و یک دستگی خطر فرو افتادن در چنین گودالی را برطرف می‌سازد: «بر لبه پرتگاهی از آتش بودید و او از آن، شما را نجات داد.» (آل‌عمران / 103).[8] امیرالمؤمنین امام علی(ع) دریکی از خطبه‌هایش، با بیان سرگذشت امت‌های پیشین، بر این مطلب تأکید کرده است: «آنان هنگامی که اتحاد و یکپارچگی داشتند چگونه دارای عزت و شوکت بودند و بر جهانیان فرمانروایی می‌کردند، اما آنگاه که از هم پراکنده شدند، خواری و ذلت به آنان روی آورد و از هر سوی تاراج شدند و حیثیت و حاکمیت خود را از دست دادند.»[9]

خداوند در قرآن اتحاد را در زمره نعمت‌های الهی بر می‌شمرد «واعتصموا بحبل الله جمیعا ولا تفرقوا واذکروا نعمه الله علیکم» (آل‌عمران/ 103). علامه طباطبایی(ره) در ذیل تفسیر این آیه چنین اظهار کرده است: «شاید وجه اینکه «اعتصام بحبل‌الله و متفرق نشدن» نعمت خدا خوانده و فرمود «واذکروا نعمه الله علیکم» اشاره به همین معنایی باشد که ما خاطرنشان ساختیم؛ یعنی خواسته باشد بفرماید ‌اگر شما را به اعتصام و عدم تفرقه می‌خوانیم بی‌دلیل نیست. دلیل بر اینکه شما را به آن دعوت کرده‌ایم همین است که خود به چشم خود ثمرات اتحاد و اجتماع و تلخی عداوت و حلاوت محبت و الفت و برادری را چشیدید و در اثر تفرقه در لبه پرتگاه آتش رفتید و در اثر اتحاد و الفت از آتش نجات یافتید.»[10]

بنابرآنچه بیان شد نگاه اسلام به مقوله «اتحاد» و «انسجام» نگاهی مبتنی بر ژرف‌اندیشی و آینده‌نگری است. «وحدت» برای امت اسلامی و دولت‌های اسلامی، چه در بُعد داخلی و چه در بُعد خارجی، کالایی ویترینی و تجملاتی محسوب نمی‌شود، بلکه مقوله‌ای کاملاً استراتژیک، حساس و سرنوشت‌ساز به حساب می‌آید که غفلت از آن خسارت‌های جبران‌ناپذیری در پی خواهد داشت.

امروزه بسیاری از عقب افتادگی‌ها، فقر، تشتت، ناامنی‌ها، بدبختی‌ها همه به عدم اتحاد و متفرق بودن جوامع دینی – انسانی بر می‌گردد. ما چه بخواهیم و چه نخواهیم کفر در برابر ادیان قرار گرفته است. در دوران کنونی در دنیای کفر تلاش می‌شود که ایالات متحده و یا اتحادیه تأسیس شود زیرا عقل به آنها می‌گوید به واسطه اتحاد و انسجام است که می‌توانند نیروهای متمرکزی داشته باشند و به اهداف خود هرچند پلید و زشت دست یابند.

انسان عاقل با اختلافات اندک؛ اشتراکات فراوان را نابود نمی‌کند

یکی از راه‌های رسیدن به وحدت توجه و شناخت نقاط مشترک موجود در میان مذاهب دینی و اسلامی است تا زمانی که مسلمانان ندانند چه نقاط مشترکی دارند امکان دارد احساس کنند با یکدیگر دشمن هستند، از هم فاصله زیادی دارند و با هم متفاوت هستند. اما وقتی به مشترکات توجه می‌کنند و این مشترکات را می‌شناسند می‌بینند که مسلمانان اعم از شیعه و سنی، حنفی و زیدی، شافعی و… وجوه مشترک زیادی دارند. همه به سمت یک قبله نماز می‌خوانند، یک کتاب آسمانی دارند، پیامبرشان یکی است و در بیش از ۹۰ درصد در احکام اختلاف ندارند و شبیه هم هستند.

حسین محفوظ یکی از محققان و اندیشمندان عراقی است که می‌گوید من رفتم بررسی کردم و دیدم در اخلاق، ما مسلمانان با هم صددرصد متفق هستیم، در عرفان نیز صددرصد متفق هستیم و در اعتقادات نیز کمی با هم اختلاف داریم که آن هم زیاد نیست؛ بنابراین انسان عاقل با این همه اشتراکات و درصد کمی از اختلافات آیا می‌تواند بیاید و همه آن اشتراکات را نابود کند.

کربلا، جلوه گاه وحدت وهم دلی

کربلا، جلوه گاه وحدت و هم دلی است. وحدت درجهت گیری، وحدت در بیان ورفتار، وحدت در رهبری و وحدت در خلق و خو، ویژگی ممتاز یاران حسین (ع) است. درکربلا هرکس ازخویش برای دیگران می‌گذرد. کدام صحنه شکوه مندتر از اینکه سردارساقی کربلا، به شریعه برسد وآب خنک و زلال دستش را بنوازد، ولی یاد عطش دیگران، او را تشنه از شریعه بیرون آورد. در صحنه نبرد نیزهرگاه یک یا چند تن به میدان می رفتند و می جنگیدند و به محاصره دشمن می افتادند، دیگران و به ویژه ابوالفضل به میدان می‌رفتند، محاصره را می‌شکستند و به نجات یاران و هم دلان می پرداختند.

تاریخ نویسان در روایت خود ازکربلا، درهیچ صحنه و هیچ منزلی، کوچک ترین نشانی ازاختلاف، چندگانگی اندیشه و نزاع فکری میان یاران امام حسین (ع) ننوشته اند. به شهادت آگاهان، اگرچه تعدادی از همراهان لشکر عمر سعد چون حر و فرزندانش به سپاه امام پیوستند، ولی هیچ یک ازیاران همراه حسین (ع) به تردید و تزلزل دچارنگشت و به سپاه عمرسعد نپیوست.

بی شک، درهیچ زمین وزمانی، انسان هایی چنین یگانه و یک دل نمی توان یافت و تردیدی نیست که هرگاه و هرجا از این دست انسان ها  فراهم آیند، پیروزی و دشمن شکنی، هم گام و همراهشان خواهد بود.

طرح وحدت جهانی

تسنن محمدی و تشیع علوی در انتهای مسیر رسیدن به کمال دین اسلام  به هم می‌رسند و چون در چهره هم نیکو می نگرند هر کدام خود را در دیگری می بینند. یکی از مهمترین دلایل ماندگاری و گسترش اسلام وجود دو مذهب تشیع و تسنن در نظام ساختاری مکتب اسلام بود. دیر زمانی است که حکمای بزرگ جهان بشریت درباره ی امت واحد و وحدت عالم انسانی، مدینه فاضله، حکومت ایده آل یا حکومت واحد جهانی آرزوها کرده و طرح ها داده اند. شاید بیش از چهل هزار سال ازتاریخ پیدایش این ایده مقدس می گذرد وازچهار هزارسال قبل،فلاسفه وحکیمان زیادی درنقاط مختلف جهان برای ایجادچنین وحدتی اقدام عملی نموده وبه پا خاسته اند.هریک ازحکما وفیلسوفان برای رسیدن به این هدف مقدس و عالی طرحی داده اند، اما نقشه ی انبیای الهی واحد است. پیامبران در طول دوازده هزار سال تاریخ مدون دینی، بیش ازیک طرح پیشنهاد نکرده اند و آن طرح وحدت جهانی براساس اصول" قولوالاإلهٌ إلاّ الله تفلحوا،إلَهُکُم إلهٌ واحد وقل هوالله أحد" است. پیامبران متفقاً گفته اند: اگر  می خواهید جامعه ای پرازسعادت ایجاد کنید،یکتاپرست باشید. مسلمانان واقعی که در عشق نسبت به خدای محمد(ص) وخود آن حضرت، وحدت نظر دارند؛به معنای آن است که یکدیگررا نیزدوست دارند. زمانی که درایمان آوردن به الله و پیامبرش هم صدا وهم عقیده هستند، همگی برادرمحسوب می شوند و قرآن چه زیبا فرموده است که: "إنّما المؤمنون إخوه: اهل ایمان بایکدیگربرادرهستند".[11]

به جرأت می توان گفت که عامل اصلی شکست و بدبختی مسلمانان تفرقه ودشمنی و نفرت است.یکی از مهم ترین دلایل ماندگاری وگسترش اسلام وجود دومذهب تشیع وتسنن درنظام ساختاری دین اسلام است؛ همان گونه که وجود احزاب سیاسی درون یک نظام سیاسی سبب رشد و تداوم نظام و شکوفایی استعدادهای نهفته آن می شود، وجود مذاهب گوناگون درون یک دین نیزسبب گسترش وماندگاری آن دین می گردد. منطق علمای سنی پیروتسنن محمدی، نه تسنن اموی نیز از منطق علمی وانصاف اسلامی علمای بزرگی الهام           می گیرد که هرچند ازطرف خلفای اموی به عنوان رییس مذاهب رسمی اهل سنت معین شدند، اما همواره به شاگردی امام جعفر صادق(ع) معترف بوده وخود رامجتهد و محققی ساده معرفی می کردند که نظراتشان برای هیچ کس قابل تقلید نبوده وچیزی فراترازیک نظریه فقهی نمی تواند باشد. منصور دوانیقی، خلیفه عباسی ازمالک،رییس مذهب مالکی می خواهدکه کتاب فقهش راکتاب رسمی کرده وپیروی از آن را به همه ی ملل اسلامی اعلام کند،اما مالک می گوید: مردم را درآنچه برای خویش انتخاب می کنند،آزاد بگذار.شافعی وابوحنیفه هم هردواعتراف می کنند آنچه راکه فتوا داده اند تنها در حکم یک نظریه است وهرگزراضی نیستندکه کسی بدون تحقیق وبررسی و تعقل،نظراتشان را پذیرفته و از آنان تقلید کند.

ارادت واخلاص رؤسای مذاهب اهل سنت نسبت به خاندان پیغمبر، به ویژه حضرت امیر(ع) وامام جعفر صادق(ع) به اندازه ای است که برای ما شیعیان شگفت انگیزوباورنکردنی است. شافعی درجایی  می گوید: ومات الشافعی و لیس أدری؛ علیٌّ ربّه أم ربّه الله؛ شافعی از دنیا رفت درحالی که نفهمید که علی(ع) خدای اوست یا الله خدای اوست.درزمان معاصر نیزشیخ شلتوت، مفتی اعظم اهل تسنن و رییس دانشگاه بزرگ الأزهراین گونه فتوا داد:عموم مسلمانان می توانند ازنظرشرعی به فقه جعفری عمل کرده، یا ازیکی ازمذاهب اربعه فقه تسنن(حنبلی،مالکی،حنفی،شافعی) به فقه جعفری عدول نمایند.

امام خمینی (ره) بنیان گذار انقلاب اسلامی ایران شرکت در نماز جماعت اهل تسنّن واقتدا به آنان راجایز دانسته و بارها تأکید فرموده است: هرکس بین شیعه و سنی تفرقه بیندازد، نه شیعه است، نه سنی. ودر جای دیگر چنین می فرماید: تفرقه از شیطان و وحدت کلمه از رحمان است. جای ذره ای شک و تردید نیست که تنها راه رسیدن به وحدت و یگانگیِ پایدار میان این دو برادرِ دشمن شده، در برابر این دشمن های برادر شده، حرکت از متن مذهب محمدی و علوی خویش و تکیه بر کتاب قرآن است. سؤال مهمی که بسیار تأمل برانگیز است،این که: حاصل قرن ها اختلاف، تفرقه و دشمنی میان شیعه و سنی چه بوده است؟! آیا حاصل این اختلافات جز رشد علمی، صنعتی و اقتصادی غرب و دشمنان اسلام بوده است؟! آیا دامن زدن به این اختلافات و تفرقه ها سبب گسترش اسلام شده است؟!

سؤال مهم دیگر این است که از کدام بخش آیه شریفه:"وَاعْتَصِمُوا بِحَبلِ الله جمیعاً وَلاَ تفرقو"[12] شیعه کشی و سنی کشی استنباط می‌شود؟! آن دسته از برادران اهل تسنن که تشیع را متهم به خروج ازدین اسلام می‌کنند، بدانندکه شرط اسلام برای مسلمان شدن، برزبان جاری ساختن دوجمله أشهد أن لا إله إلا الله و أشهد أنَّ محمداً رسول الله است،پس دیگرچه جای تفرقه واختلاف است؟ هیچ کس ازهرفرقه ومذهبی که باشد،حق ندارد هیچ مسلمانی راکه شهادتین برزبان آورده است،تکفیرکند. پس ازپیروزی انقلاب اسلامی که به فرمان امام خمینی (ره) هفته ای با عنوان هفته وحدت نام گذاری شد و نشان ازاهتمام ویژه ی ایشان به حفظ وحدت امت اسلام داشت؛دشمنان اسلام ازیک سو تلاش کردند تا تشیع ازافکاراهل سنت واهل سنت ازافکارتشیع بی اطلاع باشد وازسوی دیگر،همواره پیروان این دومذهب رادشمن یکدیگر معرفی کنند. تشیع وتسنن مشترکات اساسی بسیاری دارندکه مهم ترین آن ها رسالت پیامبر(ص)،قرآن، خانه کعبه ومحبت اهل بیت:است.

به جرأت می توان گفت: عامل اصلی شکست و بدبختی مسلمانان تفرقه ودشمنی و نفرت است. خداوند در قرآن خطاب به مسلمانان می فرماید: "کُنتُم خُیْرَ أمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأمُروُنُ بِالْمَعْروفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللهِ...: شما بهترین امّتی هستید که برای مردم پایدار شده اید، به کار پسندیده فرمان می دهید، و از کار ناپسند باز می دارید، و به خدا ایمان دارید...."[13]

آیا می توان با اختلاف ودشمنی سایرمردم جهان را به شایسته ها دعوت کرد؟! وحدت مسلمانان ازمهم ترین عوامل وپیش نیازهای جاری شدن عدالت درجوامع اسلامی ورشد وشکوفایی علمی،اقتصادی، صنعتی وفرهنگی است. بدون تردید،هیچ جامعه ای رادرطول تاریخ نمی توانی یافت که با تفرقه و اختلاف به اصلاح امورسیاسی، فرهنگی، اقتصادی وعلمی پرداخته باشد. اختلاف، تفرقه و دشمنی همواره ودر طول تاریخ، عامل افول وسقوط تمدن‌ها وملت ها بوده است؛پس باید به سوی وحدت وبرادری گام برداشت.[14]

دیگر فرصتی برای آزمون و خطا نیست

وحدت و انسجام در عصر حاضر مرحم زخم‌های کهنه جهان مذاهب و اسلام است و اگردینداران جهان و  مسلمانان خواهان بازگشت به عصر طلایی خود می‌باشند و علاقه‌مند مرجعیت علمی در جهان هستند، باید احساس یکی بودن را در خود ایجاد، تقویت و فراگیر نمایند. دیگر فرصتی برای آزمون و خطا نیست.

از نگاه تحلیل گران و مفسران فرهیخته مسلمان، جهان اسلام فراتر از ظرفیت خود به نقصان و عقب‌ماندگی دچار است و باید با تمام توان در مسیر پیشرفت و تعالی حرکت کند. امروز باید قرار گرفتن اسلام در قله، هدف همه مسلمانان باشد و به دور از تعصب و تفرقه در رسیدن به این هدف مقدس همگان، اعم از شیعه و سنی، به جهادی فداکارانه و خروشی عاشقانه دست بزنند و در این راه از هیچ ایثار و ازخودگذشتگی فروگذار نکنند.

واقعیت این است که جهان اسلام این توان و قدرت را دارد که گذشته خود را احیا کند و به جهان بشریت ثابت نماید که اسلامِ عصر طلایی، تکرارشدنی است و به صورت آرزویی محال به آن نمی‌نگرد. البته این امر مستلزم اتخاذ یک سلسله استراتژی است که از موارد مهم‌ آن شناخت نقاط و روزنه‌هایی است که ممکن است از طریق آن‌ها جهان اسلام به تشتت و تفرقه دچار شود و نتواند به هدف والای خود برسد.

«اتحاد ملّی» در جای خود مهم و حیاتی است و جوامع اسلامی از جمله ایران اسلامی باید در مسیر رشد و تقویت آن کوشا و جدی باشند و مانع رشد عوامل تفرقه و اختلاف شوند.[15]

 به امید آن روزکه  کشورهای اسلامی با تأسی از مکتب والای پیامبر عظیم الشأن اسلام حضرت محمد(ص) -که منادی وحدت در تمام طول عمر شریفشان بوده است- شهد شیرین وحدت و همدلی را احساس ‌‌کنند و از ثمره‌های این شجره حیات‌بخش بهره‌مند گردند.

در پایان یادداشت پیش رو مجددا فرا رسیدن میلاد با سعادت حضرت ختمی مرتبت محمد مصطفی (صلی الله علیه و آله) و ولادت مسعود و فرخنده رئیس مذهب فقه جعفری حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام) و هفته وحدت، این میراث گرانبهای بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران حضرت امام خمینی (سلام الله علیه) را که نوید بخش همدلی و همبستگی برای نیل به اهداف عالیه اسلامی است، به محضر، ولی امر مسلمین، علمای اعلام شیعه و سنی، عموم مسلمانان و آزادی خواهان در سراسر پهنه گیتی تبریک و تهنیت عرض نموده، پیروزی روز افزون جبهه مقاومت را بر رژیم جعلی نامشروع کودک کش صهیونیزم بین الملل و حامیان غربی و اروپایی اش از درگاه الهی آرزو می‌نماییم.

منابع:

1-محمدهادی معرفت، التمهید فی العلوم القرآن، چاپ اول، قم، مؤسسه نشر اسلامی، 1411.ق، ج 2.

2- سیدمحمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، چاپ سوم، قم، انتشارات اسلامی، 1393.ق، ج 3.

3- سیدمحمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه محمدباقر موسوی همدانی، چاپ نوزدهم، قم، انتشارات اسلامی، 1383، ج 3.

4- محمد محمدی ری‌شهری، میزان الحکمه، ترجمه حمیدرضا شیخی، قم، نشردار الحدیث، چاپ دوم، ‌1379، ج 9.

5- ابوعلی فضل‌بن حسن طبرسی، مجمع البیان، ترجمه علی کرمی، تهران، نشر فراهانی، 1380، ج 30.

6- سیداحمد موثقی، استراتژی وحدت در اندیشه سیاسی اسلام، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ دوم، 1375، ج 1.

7- سیدجمال‌الدین اسدآبادی، عروه‌الوثقی، ترجمه زین‌العابدین کاظمی، تهران، انتشارات حجر، بی‌تا، ج 1.

8- وحدت از دیدگاه امام خمینی، تهران،مؤسسه تنظیم و نشرآثارامام خمینی،1378.

9- حدیث ولایت، تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1375، ج2.

10- افشار، اسدالله(1393)، تفسیری بر قرائت دینی از وحدت( براساس آراء واندیشه های اما م خمینی"ره" ). تهران: سفيرارد هال.

پی‌نوشت:

[1] - سوره آل عمران/ آیه 64، تفسیر نمونه، ج 2، ص 593.

[2] - سخنرانی ها و مقالات دومین کنفرانس وحدت اسلامی، ص 32.

[3] - سوره بقره/ 213.

[4] - تفسیرنمونه، ج 3، ص 30.

[5] - جعفر شهیدی، شرح نهج البلاغه، ص 125، خطبه 127.

[6] - فرهنگ آفتاب، ج 1، ص 87.

[7] - معرفت؛ محمدهادی(1411ق). التمهید فی العلوم القرآن، چاپ اول، قم، مؤسسه نشر اسلامی. ج 2، ص 336.

[8] -طباطبایی؛ سیدمحمدحسین(1393ق). المیزان فی تفسیر القرآن، چاپ سوم، قم، انتشارات اسلامی.ج 3، ص 371.

[9] - نهج‌البلاغه، خطبه 192.

[10] - طباطبایی؛ سیدمحمدحسین(1383). المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه محمدباقر موسوی همدانی، چاپ نوزدهم، قم، انتشارات اسلامی.ج 3، ص 574.

[11] - الحجرات / 10.

[12] - آل عمران / 103.

[13] - آل عمران / 110.

[14] - ماهنامه اخبارشیعیان، ش 18، اردیبهشت ماه 1376. مقاله وحدت شیعه وسنی؛پاشنه آشیل استکبار، نامه جامعه،تیر1386، شماره 34.

[15] - موانع پویایی اتحاد و انسجام. پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيت‌الله‌العظمی سيدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی) - مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی.

دکتر اسدالله افشار

• دکتر اسدالله افشار

• ماه ربیع

• اتحاد

• وحدت

• قرآن کریم

• امت واحده

• همگرایی و وحدت

• مسلمانان

• وحدت عقیده

• انسجام

• مذاهب

• اسلام

• وحدت جهانی

• تسنن محمدی

• تشیع علوی

• کمال دین اسلام

• امام خمینی

• شیعه

• سنی

• اتحاد ملّی