طرح اندیشه «وحدت جهان اسلام» از دغدغه‌هاي جدي امام خميني(ره)

پايگاه خبري تحليلي «نيک رو»، طرح اندیشه «وحدت جهان اسلام» یکی از مشغولیت‌های فکری دیرینه و اساسی حضرت امام(ره) بود؛ که او در طول دوران فعالیت اجتماعی- سیاسی خود چه قبل از پیروزی«انقلاب» اسلامی وچه بعد ازآن لحظه ای از آن غفلت نورزید. وفاداری صادقانه امام به«وحدت »نه تنها اورا به برجسته ترین شخصیت انقلابی جهان اسلام تبدیل نمود،بلکه اوتوانست درمیان نحله ها وفرقه‌های اسلامی مختلف نیزجایگاه بس رفیعی کسب نماید. امام درطرح شعار«وحدت »هیچ گاه دچارکلی گویی وسطحی نگری نگردید بلکه به گونه بسیارعالمانه وفنی با بررسی ابعاد گوناگون وحدت دردو بخش نظری وعملی توضیحات مفصلی ارائه داد.

یکی ازابعاد اساسی«وحدت »که قابل بحث وبررسی می باشد بُعد راهبردی وراهکاری آن است؛ به این معنی که چگونه می توان درجهان بحران زده وپرتشتت اسلام که تقریبا زمینه ای برای همیاری بالفعل آن وجود ندارد به این پدیده آرمانی دست یافت؟ بررسی پاسخ این سؤال درچارچوب اندیشه سیاسی امام خمینی؛هدف اصلی مباحث آتي راتشکیل می دهد.ما با مطالعه دراندیشه امام،راهکارعملی وحدت درسطح جهان اسلام را به بحث خواهیم گداشت.

طرح این نوشتاردردوقسمت عمده تنظیم شده که هرقسمت نشان دهنده مرحله خاصی از فرایند پیاده شدن پروژه وحدت است: اول، حرکت فکری – فرهنگی؛ دوم، حرکت سیاسی - عملی. هر یک ازاین دو قسمت دارای زیرمجموعه های متعددی است که شیوه های عملی دوحرکت نامبرده رامشخص می‌سازند. امید می‌رود با بررسی این مباحث بتوانیم راهکار مورد نظرامام(ره) را که در گفتار و دیدگاه های ایشان آمده است تا حدودی ترسیم نماییم.

اولين محور استراتژی مبارزاتی امام خميني(ره)؛ برای تحقق وحدت در جهان اسلام

استراتژی مبارزاتی امام؛درجهت ایجاد بستر وشرایط لازم برای تحقق وحدت وهمیاری در جهان اسلام، اصولا روی دومحورعمده تمرکزیافته است: اول«حرکت فکری - فرهنگی »،دوم«حرکت سیاسی - عملی ».ازلحاظ ترتیب ونظم منطقی،حرکت فکری - فرهنگی که امام به نام های«تحول درونی »، «بیداری قلبی»و«بازگشت به هویت اصیل »ازآن یاد نموده است، برحرکت سیاسی - عملی پیشی دارد. امام با توجه به ترتیب منطقی فازهای مبارزه،«تعلیم وتربیت »سیاسی را زیربنای حرکت سیاسی دانسته واولین وظیفه مردم را در تحقق و توسعه امر «تبلیغ »و«تعلیم » قرار داده است.او می گوید:

«وظیفه ما این است که ازحالا برای پایه ریزی یک دولت حقه اسلامی کوشش کنیم، تبلیغ کنیم، تعلیمات بدهیم، هم فکر بسازیم، یک موج تبلیغاتی و فکری به وجود آوریم تا یک جریان اجتماعی پدید آید وکم کم توده های آگاه، وظیفه شناس و دینداردرنهضت اسلامی متشکل شده قیام کنند وحکومت اسلامی تشکیل دهند. تبلیغات و تعلیمات دو فعالیت مهم واساسی ماست ». (1)

ما با الهام از این استراتژی امام؛که مبارزه «فکری- فرهنگی » را زیربنای مبارزه «سیاسی وعملی» قرار داده است، بررسی راهکارعملی دراندیشه امام را درهمین دوبخش به ترتیب مورد مطالعه قرارمی دهیم.

یکم) فکری - فرهنگی

براساس تفکر واندیشه امام، ایجاد تحول در جوامع اسلامی و رهانیدن آن ها ازواگرایی، موضوعی نیست که بدون پایه ریزی یک برنامه سراسری وریشه دار فکری امکان پذیر باشد؛ زیرا وضعیت کنونی جهان اسلام معلول عوامل گوناگونی مانند انحطاط فکری و اعتقادی مسلمین و سلطه قدرت های استعماری و رژیم های استبدادی برآن است که در جهت مسخ هویت واقعی امت اسلامی و نیز غارت منابع زیرزمینی آن ها گام برمی دارند. رهایی ازوضعیت نکبت بارفعلی، ورسیدن به وضعیت مطلوب، جزدر پرتو زدودن ریشه های انحطاط امکان پذیر نیست که این خود ضرورت بسیج همه جانبه ملت ها ودولت های اسلامی راتحت یک استراتژی مشخص و فراگیرروشن می سازد. بنابراین جهان اسلام به عنوان یک مجموعه واحد که دارای سوابق تاریخی، فرهنگی و سیاسی مشترک هستند، می باید بازگشت به اصالت تاریخی وفرهنگی را سرلوحه حرکت خود قرارداده ومؤلفه های هویت دینی و ملی را به خوبی شناسایی و درونی نمایند. (2)

از دیدگاه امام خمینی(ره)؛ ظهور و رشد نهضت فکری - فرهنگی که سرانجام باعث شکل گیری باورهای مشترک درسطح عام خواهندگردید طی دومرحله قابل پیش بینی است که درهردو مرحله،نخبگان دینی وملی (علما و روشنفکران) مسؤولیت پیشاهنگی وهماهنگی حرکت را به عهده خواهند داشت.

مرحله اول / ایجاد نظام فکری - فرهنگی

در امر سازماندهی یک جریان عام و فراگیر، وجود روابط مستحکم ذهنی و معنوی درمیان نیروهای شرکت کننده که بتوانند آن ها را به سمت اهداف مشخصی هدایت نمایند بسیارضروری است.حرکتهاي جمعی بدون پشتوانه یک نظام فکری منسجم و خلاق که ارزش ها، باورها و هنجارهای یکسانی را خلق کنند، قرین به پیروزی نخواهد بود؛ زیرا تقویت انگیزه مبارزه جویی وحفظ انسجام سازمانی که دو عامل عمده در کامیابی نهضت ها بشمار می روند تا حدود زیادی وابسته به وجود نظام اعتقادی ارزشی است. حضرت امام نیز با اعتقاد به چنین امری، خلا فکری - فرهنگی موجود در جوامع اسلامی معاصر را به خوبی درک می کرد. لذا برای رفع و جبران این خلا فکری بنیان یک نظام فکری - سیاسی رادرنجف پایه گذاری نمود و تئوری «حکومت اسلامی » را بر مبنای اسلام سیاسی و انقلابی در حوزه علمیه، این مرکز فکری جهان اسلام، ارائه داد.

نظام فکری امام خمینی(ره) از سه مفهوم اساسی تشکیل یافته بود:«اسلام »،«استقلال » و«آزادی ». در واقع این مفاهیم سه گانه بازگوکننده داروی تمامی نابسامانی های جهان اسلام درگذشته وحال به شمار می آیند.بازیابی این مفاهیم امکان بازسازی هویت فراموش شده وتخریب شده ملت های اسلامی را فراهم نموده و روزنه ای به سوی ایجاد روابط متقابل دوستانه برروی کشورها خواهد گشود؛ زیرا به اعتقاد امام خمینی (ره) بحران اصلی جهان اسلام معلول فاصله گرفتن دولت ها وملت های اسلامی از آموزه های حیات بخش اسلام و قرار گرفتن مسلمین درتحت سلطه قدرت های غربی و شرقی و نیز اعمال خودکامگی ازسوی رژیم های مستبد ووابسته است. تنها راه رهایی ازاین مشکلات بازیابی مفاهیم «اسلام »، «استقلال » و«آزادی » می باشد. به همین دلیل امام از علما و نخبگان دینی که در تفسیر درست اسلام و التزام به اصل استقلال و آزادی، مهارت وتجربه خوبی از خود نشان داده اند، می خواهد تا درجهت احیاء این مفاهیم سه گانه وارد عمل شوند. به گفته او: «علمای اسلام وظیفه دارند ازاحکام مسلمه اسلام دفاع کنند، از استقلال ممالک اسلامی پشتیبانی نمایند، ازستم کاری ها وظلم ها اظهار تنفر کنند.» (3)

«اسلام » درمجموعه نظام فکری حضرت امام، مفهوم بسیارپویا وانقلابی دارد، اما نه هراسلام، بلکه «اسلام ناب »که «دین » و«سیاست » را مکمل یکدیگر خوانده است. امام داروی درمان دردهای جوامع اسلامی را صرفا در احیای «اسلام ناب محمدی » می جوید. به عقیده او تنها اسلام ناب محمدی است که می تواند پرده های مرزهای جغرافیایی، علایق ملی، منافع فردی و وابستگی های فرهنگی را کنار زده و بدون تعلق رنگ و نژاد، تمامی را در مرکز واحد گردآورد.اسلام ناب دارای پایگاه مستحکمی در میان طبقات و اقشار محروم و رده پایین جامعه است که معمولا از تحولات بنیادی در نظام های سیاسی و اجتماعی حمایت به عمل می آورند. به گفته امام،«اسلام ناب محمدی اسلام فقرای دردمند، اسلام پا برهنگان، اسلام تازیانه خوردگان تاریخ تلخ و شرم آور محرومیت، کوبنده سرمایه داری مدرن و کمونیسم خون آشام،نابود کننده اسلام رفاه وتجمل واسلام التقاط واسلام سازش وفرومایگی،اسلام مرفهین بی درد ودر یک کلمه اسلام آمریکایی می باشد.» (4)

این اسلام ناب که توانایی رهبری فکری دنیای اسلام را درعصرمدرن بلکه پست مدرن داراست و می تواند با بهره گیری از قدرت بسیج توده ها به بحران و انحطاط چند قرنه جوامع اسلامی پایان ببخشد، دارای ویژگی های چندی می باشد:

- اسلام وارسته ازقید وبندهای تمایلات و سلیقه های شخصی که نسبت به تمامی انسان ها با دید یکسان و برابر می نگرد.

- اسلام سیاسی وحکومتی که مهم ترین فریضه آن تشکیل حکومت اسلامی و به عهده گرفتن امور اجتماعی و سیاسی امت است.

- اسلام مبارزه و ستیزه جو که علیه سلطه کفر و استعمار در تمامی ابعاد آن با جدیت مبارزه می نماید.

- اسلام طرفدار کرامت انسانی و آزادی فردی که سرنگونی طواغیت را در راس برنامه های خود قرار داده است.

- اسلام وحدت گرا و همگرا که همه مسلمین را«امت واحده » و«ید واحده »دانسته است.

- اسلام کاروتلاش که تامین رفاه عمومی ومحرومیت زدایی را؛دراولویت قرارداده است.

اسلام ناب دراندیشه امام خمینی(ره) یک مجموعه فکری وعملی جامعی است که درماهیت خود از غنای مطلق برخوردار بوده ودرارتباط با زندگی انسان برنامه های دقیق وهمه جانبه به همراه دارد.(5) این اسلام به دلیل جامعیت، جذابیت وجهان شمولیت و نیز بهره مند بودن از زمینه های عمیق اعتقادی در درون ملت ها،قدرت مانوربزرگی خواهد داشت که اگرخوب عرضه شود قادراست مجد وعظمت دوباره جهان اسلام را به مسلمین برگرداند.

دومین مفهوم محوری درنظام فکری امام(ره)؛ مفهوم«استقلال »است که یادآور بیداری،خودیابی و رهایی امت اسلامی اززیرسلطه همه جانبه قدرت های غربی وشرقی می باشد.بنیان اندیشه استقلال خواهی امام را این فرازازگفتاراو تشکیل می دهد:«خداوند تبارک و تعالی برای هیچ یک ازکفار، سلطه بر مسلمین قرار نداده است و نباید مسلمین این سلطه را قبول کنند.» (6)

ازدیدگاه امام،«استقلال »دردو حوزه قابل تامین است:حوزه درونی وحوزه بیرونی.استقلال درحوزه درونی پیش شرط نیل به استقلال درحوزه بیرونی شناخته شده است. بنابراین ملت های مسلمان درنخستین گام به سوی استقلال خواهی می باید ابتدا حرکت بازگشت به خویشتن رادرپرتوارزش های اسلامی وملی آغازنمایند وسپس درگام دوم،به استعمارزدایی ازسرزمین های اسلامی بپردازند. تحلیل امام دراهمیت استقلال درونی چنین بیان گردیده است:

«بزرگترین وابستگی ملت های مستضعف به ابرقدرت ها و مستکبرین، وابستگی فکری و درونی است که سایر وابستگی ها ازآن سرچشمه می گیرد وتا استقلال فکری برای ملتی حاصل نشود استقلال درابعاد دیگرحاصل نخواهد شد. و برای بدست آوردن استقلال فکری وبیرون رفتن اززندان وابستگی، خود و مفاخر وآثارملی و فرهنگی خود رادریابید.» (7)

روند بازگشت به «مفاخر و آثار ملی و فرهنگی »، با بیداری حس وطن دوستی و فرهنگ پروری در ملت ها همراه خواهد گردید. به هر میزانی که این بازگشت تعمیم وتعمیق یابد به همان میزان انگیزه فرهنگ زدایی اجنبی درمیان مردم نیز نیرومندتر می گردد. و آنگاه که شخصیت مستقل معنوی ملت ها درپرتو فرهنگ خودی تکوین یافت، حرکت های عملی استقلال خواهانه در ابعاد سیاسی واجتماعی نیز آغاز خواهد شد؛زیرادراین مقطع از تحول فرهنگی، ملت های اسلامی به این درک و باورحتمی دست یافته اند که منافع اسلامی و ملی آن ها با منافع استعمار در تضاد کامل قرار دارد و حضور استعماردر سرزمین های آنان، دستاوردی جزغارت سرمایه های ملی، انسانی،فرهنگی ومادی آن ها درپی نداشته و نخواهد داشت.

آخرین مفهوم بنیادی درمجموعه نظام فکری امام خمینی(ره)را مفهوم«آزادی »تشکیل می دهد.بحث از «آزادی »اصولا دربُعد داخلی دولت های سرزمینی قابل طرح وارزیابی است نه دربُعد خارجی آن ها که مربوط به روابط بین الملل می گردد.اما اهمیت این مسأله ازآن جهت قابل توجه است که دولت های سرزمینی ارکان اساسی«دولت بزرگ اسلامی »را تشیکل داده ونقش محوری درشکل دهی و پیشبرد اهداف وبرنامه های آن رابه عهده می گیرند. بنابراین اهمیت بازسازی ارکان«دولت بزرگ اسلامی » (یا به تعبیرما «کنفدراسیون اسلامی ») ضرورت طرح دولت های مردمی وغیرطاغوتی را که  پیام آورآزادی هستند،حتمی می سازد.

رژیم های استبدادی ماهیتا با منافع مردمی سازگاری ندارند؛زیرا عمدتا در راستای اهداف بیگانگان عمل می نمایند.از این جهت است که وجود دولت های وابسته و ضد مردمی مانع اصلی درروندحرکت های همگراو وحدت طلب که خواست ملت هااست، به شمارمی روند. لذا رهایی ازیوغ رژیم های ضد مردمی یکی ازارکان اساسی اندیشه امام رادرتئوری وحدت تشکیل می دهد. امام درباره ضرورت براندازی رژیم های طاغوتی به منظور فراهم شدن زمینه برای استقرار حکومت اسلامی چنین گفته است:

«برانداختن طاغوت یعنی قدرت های ناروایی که درسراسر وطن اسلامی برقراراست وظیفه همه ماست. دستگاه های دولتی جابر و ضد مردم باید جای خود را به مؤسسات خدمات عمومی بدهد وطبق قانون اسلام اداره شود و به دریج حکومت اسلامی مستقر گردد.» (8)

این نظام فکری - فرهنگی که برسه اصل«استقلال »،«آزادی » و«اسلام » استوار گردیده است درنتیجه دهی مطلوب خود،به«توسعه وتعمیق » نیاز دارد ودر واقع همین امرمرحله دوم نهضت فکری را درسطح عام تشکیل می دهد.

مرحله دوم / تعمیم وتعمیق نظام فکری وایجاد باورهای جهان مشمول

چنانچه اشاره گردید نظام فکری - فرهنگی وخلق باورهای جهان شمول، اولین گام درجهت همیاری مسلمین و ظهور نهضت جهانی اسلام شمرده می شود. اما تاثیر مطلوب «نظام فکری » درایجاد باورها و ارزش های مشترک زمانی قابل پیش بینی است که نظام فکری - فرهنگی، جایگاه مناسب خود رادر میان ملت ها به خوبی باز نموده وافکار عمومی را تا اندازه ای تحت تاثیرقرارداده باشد؛ زیرا همگرایی که نهایتا به وحدت و همیاری در سطح ملت ها منجرمی گردد وقتی می تواند تحقق یابدکه اولا،یک جهت فکری وذهنی در سطح لازم تحقق یافته باشد. ثانیا،روابط متقابل اجتماعی استحکام حاصل نموده باشد. ثالثا، منافع عام اسلامی نیز شکل گرفته باشد. ازطرف دیگر،این شرایط زمانی درسطح جامعه محقق خواهند شدکه مرحله «توسعه وتعمیق »به خوبی انجام گرفته باشد؛ چه این که تنها با «توسعه وتعمیق » و یا به تعبیرحضرت امام «تبلیغات وتعلیمات» است که می توان به نتایج نامبرده دست یافت.

از نظرامام توسعه وتعمیق نظام فکری - فرهنگی، وابسته به عناصر و منابع چندی است که هرکدام در جایگاه خود بخشی ازاین فرایند را تکمیل می نماید. از مهم ترین عناصر و منابع مؤثردرتکمیل فرایند تعمیق، منابع انسانی فعال وهمین طور زمینه های اجتماعی و ابزار مناسب ارسال پیام هستند که مجموعه این ها یک شبکه تبلیغی وتعلیمی مؤثری را به وجود می آورند. در این شبکه تعلیمی - تبلیغی دوعامل ویژه، بیش ترجلب توجه می نماید: نیروهای انسانی فعال و پایگاه های تعلیمی - تبلیغی.

1- فعال شدن نخبگان دینی و ملی در عرصه عمل فرایند توسعه و تعمیق نظام فکری - فرهنگی، حضور فعالانه نخبگان دینی وملی را درعرصه فعالیت های فکری وتبلیغاتی ضروری می نماید. نخبگان دینی در حوزه تعمیق اندیشه دینی و نخبگان ملی (روشنفکران متعهد) در حوزه تعمیق فرهنگ ملی،نقش رهبری کننده را به عهده دارند. با توجه به جایگاه باورسازی وفرهنگ سازی نخبگان دینی است که امام آن ها را به مسؤولیت های اصیل شان متوجه نموده و به راه اندازی نهضت فکری دعوت می نماید.امام  می گوید:

«امروزحوزه قم، حوزه مشهد وحوزه های دیگر موظفند که اسلام را ارائه بدهند و این مکتب را عرضه کنند. مردم اسلام را نمی شناسند شما باید خودتان را، اسلام تان را، نمونه های رهبری وحکومت اسلام را به مردم دنیا معرفی کنید مخصوصا به گروه دانشگاهی و طبقه تحصیل کرده.» (9)

پیشاهنگان فکر واندیشه که از لحاظ منابع فکری و فرهنگی غنی هستند و نیز از لحاظ کمیت و گستردگی درتمامی سرزمین های اسلامی حضورفیزیکی دارند اگر به صورت فعالانه با اتکا به مبانی خودی وارد عمل شوند، تحول بنیادی در فرهنگ جوامع به وجود خواهند آورد؛چه این که بحران وانحطاط فکری جوامع اسلامی معلول فقدان و یا نقصان داده های فکری نمی باشد، بلکه معلول اغماض از داده های فکری خودی (اسلامی و ملی) است. به همین دلیل است که امام راه خیزش فکری را در بازگشت به فرهنگ خود ملت دانسته است، اما بدین شرط که صاحبان فرهنگ از این رخوت بیرون آمده و متحول شوند. امام می گوید:«وظیفه ما همه مسلمین است، وظیفه علماء اسلام است، وظیفه دانشمندان مسلمین است، وظیفه نویسندگان و گویندگان طبقات مسلمین است... که هشدار بدهند به ممالک اسلامی که ما خودمان فرهنگ غنی داریم... مسلمان ها باید خودشان را پیدا کنند; یعنی بفهمند که خودشان دارای یک فرهنگ و کشوری هستند...» (10)

2- توسعه و تحکیم پایگاه های تبلیغی و روابط اجتماعی

نخبگان مذهبی وملی که مسؤولیت اجرای طرح «تعمیم و تعمیق »را به عهده دارند،ازتمامی امکانات و منابع موجود برای رشد سطح فکری مردم وتوسعه وتحکیم روابط متقابل اجتماعی میان ملت ها، نهایت استفاده را خواهند برد. دیدگاه امام در مورد بهره برداری ازامکانات وزمینه های تبلیغی، بسیارمترقیانه و فراگیر است.او برخلاف دوجریان «سنتی » و«مدرن » درجامعه که اولی بر استفاده از منابع وامکانات عمدتا سنتی سماجت نشان می داد و دومی بر استفاده از شیوه ها و ابزار مدرن تاکید می کرد، خود روش فراسنتی وفرامدرنی رادرامرتبلیغ وتعمیق باورهای دینی - ملی پیشنهاد می کند. از میان همه این جریان ها، پایگاه های سنتی تبلیغ و باورسازی به دلیل نفوذ و جایگاه مردمی داشتن ونیزسلطه دیرینه و سنتی نخبگان دینی بر آن ها و همچنین هزینه برنبودن آن ها درشرایط ویژه طفولیت نهضت فکری اسلامی، بیش ترمورد توجه قرار         می گیرد. (11)

از میان امکانات و شیوه های سنتی مورد استفاده در امرباورسازی و تعمیق اندیشه، مراسم «جمعه » و «جماعات » در سطح ملی و «حج » درسطح بین المللی بیش از همه نظر امام را به خود جلب می نماید. او درباره نقش برجسته جمعه وجماعات و حج در امرباورسازی وسپس ایجاد جنبش های سیاسی - عملی چنین سخن می‌گوید:

«... اسلام این گونه اجتماعات را فراهم کرده تا از آن ها استفاده دینی بشود، عواطف برادری و همکاری افراد تقویت شود، رشد فکری بیش تری پیدا کند، برای مشکلات سیاسی و اجتماعی خود راه حل هایی بیابند و به دنبال آن به جهاد و کوشش دست جمعی بپردازند.» (12) بعد اضافه می کند که: «اگر هر روز جمعه مجتمع می شدند و مشکلات عمومی مسلمانان را به یاد می آوردند و رفع می کردند و یا تصمیم به رفع آن می گرفتند کار به اینجا نمی کشید.

امروز باید با جدیت این اجتماعات را ترتیب دهیم و از آن برای تبلیغات و تعلیمات استفاده کنیم؛ به این ترتیب نهضت اعتقادی و سیاسی اسلام وسعت پیدا می کند و اوج می گیرد.» (13)

امام خمینی(ره)؛به عمق نقش اجتماعات دینی چه در بعد اندیشه سازی و چه در بعد اجتماع سازی به خوبی پی برده است. او اجتماعات و مراسم دینی را صرفا به منظور کاربرد تعلیمی و آموزشی آن در مقولات فکری، مورد تشویق قرار نمی دهد بلکه مهم تر از آن به نقش اجتماع سازی و شکل دهی روابط اجتماعی جدید از طریق این گردهمایی ها و نیز آگاهی یافتن مسلمین از قدرت و نیروی ارادی و انسانی شان هم اشاره دارد. به همین جهت است که «روز قدس » به عنوان سمبل وحدت جهان اسلام که پیام انقلابی و ضد استعماری هم دارد از سوی ایشان در سطح جهان اسلام پیشنهاد گردید و همچنین بزرگداشت«هفته وحدت»مورد حمایت وی قرارگرفت؛چه این که از دیدگاه او روند وحدت بین مسلمین، ضرورت ایجاد سمبل ها و نهادهای تازه ای را می طلبد که فراتراز زمان و مکان قرار دارد و نیز شرایط و تلخی های دنیای معاصر را هم منعکس سازند.

«حج » با توجه به موقعیت جهانی آن جایگاه ویژه ای دراندیشه امام به خود اختصاص داده است.او حج را نه یک عمل عبادی صرف، بلکه یک گردهمایی تمام عیار برای همه مسائل بین المسلمین می داند؛ از انجام عبادات فردی گرفته تا بازگشت به هویت جمعی اسلامی ومرکزتصمیم گیری های سیاسی،(14) (محل اجتماع سران دول) وارائه طرح های کارشناسی ازسوی کارشناسان و متخصصان جهان اسلام، (15) و مبادله اطلاعات و تحکیم پیوند برادری وتشکیل جبهه واحد مستضعفین (16) و... . اهمیت ویژه گردهمایی جهانی«حج » امام را واداشت تا تمام کوشش خود رادرمعرض چهره واقعی حج به کاربندد وابعاد مختلف آن راکه قرن ها به فراموشی سپرده شده بودازنواحیا وبازگو نماید.

پانويس‌ها:

1- امام خمینی، ولایت فقیه، امیر کبیر،1357، ص 175.

2- تبیان (وحدت از دیدگاه امام خمینی)، دفتر پانزدهم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ص 175.

3- در جست وجوی راه از کلام امام، دفتر 14، امیر کبیر، 1362، ص 340.

4- مجموعه آثارکنگره بررسی مبانی فقهی امام خمینی،ج 13، مؤسسه تنظیم ونشرآثار امام، 1374، ص 45.

5- امام خمینی، وصیت نامه سیاسی - الهی امام، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ سوم، ص 8 -7.

6- تبیان (وحدت از دیدگاه امام خمینی)، دفتر 15، ص 195 .

7- در جست وجوی راه از کلام امام، دفتر اول، پیشین، ص 186.

8- همان، دفتر 15، ص 139.

9- همان، دفتر هشتم، ص 285.

10- همان، دفتر پانزدهم، ص 215.

11- صحیفه نور، ج 6، ص 49.

12 و13- ولایت فقیه، پیشین، ص 181 – 180.

14- صحیفه نور، ج 13، ص 126.

15- همان، ج 18، ص 236.

16- استراتژی وحدت، سید احمد موثقی، ج 3، دانشگاه تربیت مدرس، 1365، ص 963.

منابع:

1. ایرانی، مصیب، «استراتژی وحدت ملی و انسجام اسلامی با توجه به دیدگاه امام خمینی(ره)»، فصلنامه اندیشه تقریب، سال پنجم، شماره هجدهم، 1388ش.

2. بزرگی، مهدی، «نقش انقلاب اسلامی در بیداری و وحدت مسلمانان»، فصلنامه اندیشه تقریب، سال دوم، شماره پنجم، 1384ش.

3. جمشیدی، محمدحسین، «ماهیت وحدت در اندیشه امام خمینی»، نشریه کیهان فرهنگی، شماره 156، 1378ش.

4. جمشیدی، محمدحسین؛ محمدی، احسان‌الله، «مبانی تحقق وحدت حوزه و دانشگاه از دیدگاه امام خمینی(ره)»، فصلنامه معرفت در دانشگاه اسلامی، سال چهاردهم، شماره 1، 1389ش.

5. خمینی، روح‌الله، شرح چهل حدیث، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1387ش.

6. خمینی، روح‌الله، صحیفه نور، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1368ش.

7. طارمی، محمدحسین، «انسجام اسلامی در سیره اهل­بیت(ع)»، مجله پگاه حوزه، شماره 213، 1386ش.

8. طیبی‌خواه، حسین، مجموعه مقالات همایش اتحاد ملی و انسجام اسلامی، گچساران، نشر آذین، 1386ش.

9. فقیه ایمانی، محمدرضا، «آسیب‌شناسی وحدت در نظام اسلامی و راهکارهای حفظ آن از نگاه متون دینی»، فصلنامه بلاغ مبین، شماره 32 و 33، پاییز و زمستان 1391ش.

10. فولادی، محمد، «استراتژی وحدت جهان اسلام در اندیشه امام خمینی»، نشریه معرفت، سال هفدهم، شماره 126، 1387ش.

11. موثقی، احمد، استراتژی وحدت در اندیشه سیاسی اسلام، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی قم، جلد دوم، چاپ اول، 1371ش.

12. مهدی‌پور، محمود، «عوامل صف‌بندی و راهکارهای وحدت اسلامی»، فصلنامه فرهنگ کوثر، شماره 17، مرداد 1377ش.

13. نوایی، علی‌اکبر، «انسجام اسلامی از منظر امام خمینی ومقام معظم رهبری»،فصلنامه اندیشه، سال سیزدهم، شماره پنجم و ششم، 1386ش.

14. وزیری، علیرضا، «وحدت‌گرایی در سیره معصومان»، ماهنامه مبلغان، شماره 162، زمستان 1391ش.

15. مجموعه بیانات حضرت امام خمینی(س)، درباره «اسلام ناب محمدی» از طرف مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س) منتشر شده است.

16. افشار، اسدالله(1393)، تفسیری بر قرائت دینی از وحدت( براساس آراء واندیشه های اما م خمینی"ره" ). تهران: سفيرارد هال.

دکتر اسدالله افشار

• دکتر اسدالله افشار

• وحدت جهان اسلام

• امام خميني

• استراتژی مبارزاتی امام

• نظام فکری امام خمینی

• اسلام

• وحدت ملی

• وحدت

• امام خمینی

• مسلمانان

• اندیشه امام خمینی