نگاه هویتی به مسئله همگرایی در کشورهای مسلمان و اروپایی

پايگاه خبري تحليلي «نيک رو»، پیش از ورود به بحث اصلی یادداشت پیش رو لازم می دانم در خصوص طرح راهبردی امام خمینی(ره)؛ درامرتحقق «وحدت سیاسی جهان اسلام »که درواقع یک فرا گرد چهار مرحله ای را به تصویر می کشد و نهایتا به تشکیل «دولت بزرگ اسلامی» منتهی خواهد شد بحث کوتاهی را ارائه نمایم.

از نگاه امام خمینی(ره) اولین مرحله قابل توجه در فراگرد وحدت، ایجاد شرایط لازم و بستر مناسب برای فراهم شدن مقدمات وحدت است که امام برای تحقق این امر، «نظام فکری - فرهنگی » تازه ای را به وجود آورد تا در پرتو آن، همبستگی معنوی و فرهنگی در میان جوامع متعدد اسلامی تقویت گردد؛زیرا وحدت سیاسی، بدون پیش زمینه فکری و فرهنگی و شکل گیری باورهای همه شمول امکان پذیر نخواهد بود.

دومین مرحله در روند حرکت وحدت خواهی امام خمینی(ره)، فعال شدن نخبگان سیاسی و مذهبی به عنوان مجریان طرح وحدت، در جهت توسعه و تعمیق فرهنگ و ارکان وحدت است که امام از آن ها به نام سران دولت اسلامی و علما و روشنفکران یاد می نماید. صداقت و پشتکار نخبگان سیاسی و دینی در تامین پروژه وحدت نقش بسیار مهمی دارد که در هر مرحله نمی توان آن را دست کم گرفت.

سومین مرحله ویا محوردر فراگرد وحدت، مسیری است که جریان وحدت آن را طی می نماید. از نظر امام این مسیر به دو صورت قابل پیمودن است: یکی از طریق مفاهیم سیاسی در سطح نخبگان سیاسی و دیگری از طریق حرکت های سیاسی و انقلابی از سوی گروه های مردمی که سرانجام ممکن است به ابزار قهرآمیز نیز متوسل شوند.

چهارمین مرحله در این جا، شکل گیری مرحله نهایی و به عبارت دیگر، دست آوردی است که نهضت وحدت خواهی، آن را تعقیب می نمود و این مرحله  با تشکیل «دولت بزرگ اسلامی»  با «جمهوری های آزاد و مستقل» به کمال خواهد رسید. و بدین طریق آرزوی واقعی جهان اسلام محقق خواهد شد.[1]

نگاه هویتی به مسئله همگرایی مسلمانان

نگاه هویتی به مسئله همگرایی مسلمانان، تجربه موفقی نبوده است، چرا که اساس و محور همگرایی و وحدت را که همانا منافع متقابل همگرایان است، نادیده می گیرد. دراینجا به صورت اجمالی ویژگی این نوع نگاه را بررسی کرد وبراین اساس راهکارهای جایگزین را مورد مطالعه قرارخواهیم داد.

دریک مطالعه اجمالی بااحصاء ديدگاه برخي صاحب نظران، اندشمندان وتحليل گران می توان گفت؛ طرح وحدت و همگرایی درجهان اسلام، طرحی ایده آلیستی و کاملاً ذهنی، بدون توجه به مؤلفه های عینی آن بوده است. درواقع درهیچ یک ازطرح هایی که تاکنون درمورد وحدت جهان اسلام ارائه شد، میان آرزو و هدف تفکیک نشده است.آرزو به معنای خواست ها وآمال یک فرد ویک جامعه است، در حالی که اهداف به آرزوهایی گفته می شود که جنبه عملیاتی یافته و فرد و جامعه برای رسیدن به آن، برنامه ریزی و اقدام کرده است.[2] درجهان اسلام هیچ گاه این آرزوی وحدت ازوضعیت ذهنی و ایده آلیستی آن فاصله نگرفت و همواره به نحوی مطرح شد که القاء کننده یک آرزو بوده است،تا هدفی که گروهی از کشورهای اسلامی، به صورت جدی به دنبال آن بوده باشند.

ویژگی دوم اندیشه های مطرح شده درباره وحدت درجهان اسلام این است که کشورهای اسلامی، به طورکلی الزامات اولیه همگرایی وائتلاف و وحدت را نادیده می گیرند.درشرایط فعلی اساس ائتلاف، وحدت وهمگرایی در میان کشورهای مختلف،ازجمله کشورهای اسلامی، منافع اقتصادی است.[3] تا زمانی که کشورها ازپیوستن به یک اتحاد مافوق ملی سود نبرند، به هیچ وجه حاضر به عضویت درآن نمی شوند؛ چنان که کارل دویچ تاکید می کند، اصولا دلیلی وجود ندارد که کشورها،حاکمیت خود را بدون هیچ گونه منافعی تحدید کنند.[4]

کشورهای اسلامی هم،دراین خصوص درگیرمنافع خاص خود هستند وتا زمانی که در این وحدت و همگرایی،منفعتی مشاهده نکنند،برای عضویت وهمکاری درآن حاضرنخواهند بود.دراین زمینه مهم ترین عنصرمنافع اقتصادی است؛ یعنی تا زمانی که ایجاد پیوندهای فراملی ودادن اقتدار ملی، به یک سازمان فوق ملی منافع محسوس اقتصادی نداشته باشد، نمی توان در این را توفیقی به دست آورد؛ برای مثال می توان به سازمان اوپک اشاره کرد که تقریبا بیشتر اعضای تشکیل دهنده آن مسلمان هستند، و با همه فشارهای مختلف بین المللی، به ویژه ازسوی آمریکا،این کشورها طی سال های اخیر،به دلیل داشتن منافع مشترک،تاحد زیادی هماهنگ عمل کرده اند.

سومین ویژگی اندیشه ها ودیدگاه های وحدت گرایانه پیشین، نگاه حداکثری به موضوع بوده است. وحدت گرایان درجهان اسلام، بدون توجه به مقدمات لازم، همواره به دنبال حداکثرها بوده اند. در طرح ها، ایده ها، سخنرانی ها، مجامع و گفت و گوهایی که درزمینه نزدیک سازان اسلام صورت گرفته، همیشه از وحدت و اتحاد سیاسی جهان اسلام سخن رفته است که نمونه آن رادراندیشه های سید جمال مشاهده کردیم.باید گفت که این نگرش به وحدت، با دیدگاه هایی چون طرح حکومت واحد بیان می شود که آرمان گرایانه بودن آن کاملا روشن است وبه معنای نادیده گرفتن واقعیت های موجود درجهان اسلام است.[5] در حالی که وحدت سیاسی،آخرین منزل و نهایی ترین حد همگرایی است که برای حصول آن، اقدامات بسیاری لازم است؛ بنابراین، همگرایی نه از آخرین مرحله که از حداقل ها شروع می شود؛ به این معنا که هم حوزه همگرایی محدود و مشخص باشد، هم کشورهای آغاز کننده آن محدود باشند وهم اینکه چنان که اشاره شد، منافع مشخصی را برای همه کشورهای شروع کننده در بر داشته باشد تا بتواند، جذابیت لازم را برای گسترش اعضا وجذب دیگرکشورهای اسلامی فراهم کند.

ویژگی چهارم که همواره دراین ایده ها واندیشه ها مطرح بوده، بی توجهی به ویژگی های منحصر به فرد هر یک از کشورهای اسلامی است که باید در این برنامه محترم شمرده شود. دراین خصوص باید گفت که اصولاً کشورهای اسلامی، از یک دیگر شناخت کافی ندارند. نگاه کشورهای اسلامی به هم دیگر توأم با بدبینی، عدم اعتماد وسوء ظن همراه است که بخش عمده این نوع نگاه، محصول پایین بودن سطح شناخت این کشورها از همدیگر است که همواره همدیگر را تهدیدی برای خود می دانند؛ درحالی که درواقع امر، در بسیاری موارد، این تلقی ها کاملاً نادرست است. برخی اختلافات مهمی که در جهان اسلام به وجود می آید، صرف نظر از عوامل سیاسی و اقتصادی ،درهمین ارزیابی های نادرست ریشه دارد.درواقع محصول سوءتفاهم های تاریخی است که باید برطرف شود.این عدم شناخت البته در حوزهای مختلف قابل بررسی است؛ عدم شناخت عقیدتی، فرهنگی و سیاسی.

در بسیاری موارد، فرقه های مختلف مذهبی اسلامی اعتقاداتی را به هم نسبت می دهند که ازاساس خطا است،[6]درحالی که این برداشت های خطا در مواضع و تصمیم گیری های سیاسی هریک از آنها تاثیر مهمی دارد. بنابراین توجه به این ویژگی های منحصر به فرد و تلاش برای شناخت واقعی کشورهای اسلامی و محترم شمردن این تفاوت ها،ازمسائل مهمی است که در طرح ها وایدهای وحدت، نادیده گرفته شد است. به نظر می رسد که توجه به این مسئله از نخستین گام های وحدت وهمگرایی دراسلام است وهرهزینه ای دررا تحقق آن توجیه پذیر است.

ویژگی دیگری که دراین زمینه می توان مطرح کرد، پیگیری نکردن طرح ها و ایده های وحدت گرایانه است. درواقع باید گفت که وحدت محصول کار و پیگیری مداوم است.درجهان اسلام، چه بسا طرح هایی شروع می شود و نیمه کاره رها می شود؛ البته شاید علت عمده این نیمه کاره رها کردن این است که اصولاً این تلاش ها، همان طور که پیش ترگفته شد، براساس مفروض های نادرستی شروع می شود و به جای اهداف واقعی، اهداف خیالی ودورازدسترس درآنها تعقیب می شود و چون حصول این اهداف غیرممکن است، کشورهای مختلف آن را در نیمه راه رها می کنند. درواقع زمانی که کشورها از تلاش های خود بهره ای اقتصادی نمی برند، به تدریج آن را به بوته فراموشی می سپارند. دراین راستا باید گفت که نه تنها طرح های وحدت گرایانه باید بر اساس مفروضه های درست و اهداف محدود اقتصادی آغاز شود، بلکه باید پی گیری های جدی و طاقت سوز هم، این طرح ها را به اهداف اولیه نزدیک کند. بدون پیگیری و تلاش مداوم،امکان تحقق هیچ طرحی وجود ندارد؛چه رسد به اینکه هدف، نزدیک کردن کشورهای متنوع الوجوه جهان اسلام باشد.

افزون بر این، باید گفت که این پیگیری باید از سوی سازمان ها و مراکز دولتی و صاحب قدرت صورت گیرد. واقعیت این است که طرح وحدت و رسیدن به همگرایی، تنها از طریق تبادل نظر در کنفرانس های علمی برگزاری نشست های فرهنگی و تشکیل مراکز گفت و گو امکان پذیر نیست، بلکه نیازمند سیاست گذاری و برنامه ریزی مشخص، و مهم تر از همه وجود آتوریته تصمیم گیری و اقدام برای دست یابی و اجرای توافق هاست و البته این خود به پیدایش شناخت کافی از واقعیت های موجود منوط است. درواقع این دولت ها هستند که می توانند، با درک درست از واقعیت های جهان امروز، به راهکارهای عملی تروکارآمدتری برای برداشتن گام های اولیه دررا همگرایی درجهان اسلام تلاش کنند. با تشکیل هزاران نشست علمی و فکری هم، درصورتی که اقتدار وپیگیری صاحبان قدرت وجود نداشته باشد، نمی توان در این را به پیشرفتی نایل شد.

ویژگی ششم اندیشه ها وایده های وحدت گرایانه در جهان اسلام،استفاده از شیوه پند واندرزاست. با پند، اندرزونصیحت،اینکه وحدت اسلامی دراعتقادات اسلامی ومشترکات دینی ریشه دارد، وحدت حاصل نمی شود. برخی از این ایده ها، به حدی به موضع نصیحت، پند واندرز تنزل می کنند که ساده انگارانه بودن آنها به وضوح معلوم است. در برخی از این دیدگاه ها، برخی کشورهای اسلامی ازموضع برتر،کشورهای دیگراسلامی را به وحدت فرا می خوانند که معنای آن این است که درواقع به زیر قیمومیت ما درآیید. این قبیل ایده ها نمی توانند موفقیت آمیز باشند، چرا که اغلب کشورهای اسلامی، برای خود چنان اعتباری قائل هستند که خود را در صف اول مدعیان رهبری قرارمی دهند.

بنابراین، نگاه ازموضع برابر،دربین کشورهای اسلامی از نخستین شرایط تحقق نزدیکی کشورهای اسلامی است. البته به طور طبیعی، حجم قدرت کشورهای اسلامی متفاوت است وطبیعتاً میزان تأثیرگذاری آنها هم درفرایند وحدت، با توجه به میزان قدرت هر یک از آنها متفاوت خواهد بود؛ ولی اندیشه واقدام وحدت، نباید و نمی تواند به معنای فراخواندن کشورهای دیگر به سوی خود باشد. درواقع وحدت به معنای نزدیک شدن همه به همدیگر است ؛ نه نزدیک شدن دیگر کشورها به یک کشوردیگر.درک این مسئله می تواند بسیاری ازبن بست های موجود در را نزدیک شدن کشورهای اسلامی را برطرف کند. و بايد به اين تكته نيزاذعان نمود که ایده های وحدت گرایانه، هیچ گاه  واقعیت های سیاسی موجود را درجهان اسلام جدی نگرفتند.کشورهای اسلامی، ازلحاظ سیاسی دارای ساختارهای بسیار متفاوت هستند و این ساختارهای ناهمگن، منشأبی اعتمادی کشورهای اسلامی به هم دیگراست که درفضای بی اعتمادی و ناامیدی، سخن گفتن ازهمکاری دشواراست؛چه رسد به اینکه ازوحدت درجهان اسلام بحث شود.[7]

 اشاره‌اي به تجربه موفق اتحادیه اروپا درفرآیند همگرایی

درمقابل ایده های وحدت گرایانه در جهان اسلام، ما در اتحادیه اروپا شاهد فرایندی دائمی در تعامل اندیشه و عمل هستیم و همین حلقه مفقود در ایده ها و تلاش های وحدت گرایانه درجهان اسلام است. تا زمانی که بین اندیشه و عمل تعامل وجود نداشته باشد،هیچ اندیشه ای به مرحله تحقق نمی رسد. تلاش اروپا برای وحدت،دقیقا با انگیزه افزایش قدرت درسطح جهانی صورت گرفت.پس ازجنگ جهانی دوم، اروپامحوریت خود راازدست دادوجهان دوقطبی شده، مجال هر گونه خود نمایی راازاروپا گرفت و اروپا برای رسیدن به موقعیت مطلوب درعرصه جهانی،تلاش برای وحدت راآغاز کرد.[8]

اتحادیه اروپا فرایند وحدت خود را براساس اصل تدریج گرایی آغازکرد. روش آنها به این ترتیب بودکه از  همکاری های ساده ومحدود شروع کرده و به تدریج حوزه فعالیت را گسترش دادند.

جالب است که تمام راه حل های سیاسی در اروپا با شکست روبرو شده، به عکس راه های اقتصادی با موفقیت مواجه شدند[9] وحتی ازآنجا که طرح مسائل سیاسی یادآوراختلاف نظرها بود،رهبران اروپا جانب احتیاط را فرو نگذاشتند وازکنار آن با ظرافت، گذشتند. این محوراساسی درطرح همگرایی در جهان اسلام هم می تواند مفید وکارگشا باشد.البته انگیزه های مذهبی دربرداشتن گامهای اولیه موءثر بود و حتی چرچیل، یعنی پیشنهاد دهنده نخستین، بر اصول مسیحیت واشتراکات فرهنگی، به عنوان اساس اتحادیه تأکید کرد.[10] درواقع بیان فوق، نقطه آغازاتحادیه اروپا بود که معرف تجربه های گرانبهایی برای همه کشورهای اسلامی است؛ ولی به تدریج پیشنهادهایی مبنای شکل گیری هسته اولیه اتحادیه اروپا شدکه کاملاً حداقلی ومحدود به حوزه های مشخّص وکوچک بودند.اتحادیه زغال وفولاد نقطه آغازآن بود .این رویکرد،درواقع مبتنی بر تحلیل کار کرد گرایانه استواراست که برکنش کارکردی وهمکاری های سود آوراعضا شکل می گیرد. زمینه های اقتصادی وهمکاری درحوزه های خاص، موجب وابستگی شده واعضا را از لحاظ سیاسی هم به یک دیگرنزدیک می کند.

جالب است که اتحادیه اروپا، زمانی آغاز به کار کرد که اصولاً اروپا به تازگی ازجنگ جهانی دوم  رهایی یافته بود واصلاً در وضعیت صلح نبود و کشورهای مختلف اروپایی دارای اختلافات بسیاری بودند. درواقع پیشنهاد وحدت، برای تجدید قدرت اروپا وآغازدوران جدید درمیان آن کشورها مطرح شد. همچنین باید گفت که در میان اروپاپی ها هم عده زیادی با بدبینی خاصی به موضوع می نگریستند و حتی برخی کشورها به شدت با این موضوع مخالف بودند. همچنین کشورهای اروپایی هم بسیارناهمگن بودند وساختارهای اقتصادی و سیاسی گوناگونی درآنجا حاکم بود.کشورهای بزرگی چون انگلستان، آلمان وفرانسه درکنارکشورهای کوچکی چون لوکزامبورگ قرارداشتند یا ساختارهای سیاسی دموکراتیک چون فرانسه وانگلیس درکنار ساختارهای دیکتاتوری چون اسپانیا وپرتغال قرارداشتند.

همچنین درمقابل شکل گیری وتکامل اتحادیه اروپا هم، موانع جدی وجود داشت.بخشی ازاین موانع درونی بود وکشوری چون انگلیس،همواره مخالف تکامل اتحادیه اروپاتا حد فعلی بود ه است؛ولی به دلیل تحمیل شرایط سیاسی واقتصادی، مجبوربه کنارآمدن با این وضعیت شده است.

درعین حال، همواره ابرقدرت ها هم موانعی را در راه تکوین اتحادیه اروپا ایجادکردند؛ ولی این موانع نتوانست، در روند حرکتی این اتحادیه  خلل های اساسی ایجاد کند.در مقابل، اتحادیه اروپا، محصول اراده جدی کشورهای عضوازیکسو، و پیگیری مستمرو نهادینه دولتی ازسوی دیگربوده است.تجربه اتحادیه اروپا نشان می دهدکه اتحاد کشورها، محصول تعامل دولت ها است وتازمانی که اراده دولتی درکارنباشد، با هزاران نشست علمی، فکری وفرهنگی هم نمی توان برتحقق آن امیدواربود.

ازسوی دیگر،اتحادیه اروپا ازحوزه بسیارمحدود وآن هم اقتصادی شروع شد. جامعه زغال وفولاد اروپا، نقطه آغازاتحادیه اروپا بود و روند حرکتی این اتحادیه نشان می دهد که تکامل آن نیزهمواره جنبه اقتصادی داشته و در واقع حوزه فعالیت اقتصادی،محوراتحاد کشورهای عضواین اتحادیه بوده است که البته بازهم این راه حل، محصول پی گیری های نهادی بسیارطاقت فرسابوده است؛ولی به دلیل اینکه این روندبه نفع اقتصاد همه کشورهای عضوبوده است،همه آنها درپیگیری امور، نقش اساسی ایفاکرده اند.

البته باید گفت که با اینکه حوزه ها اقدام اقتصادی بوده، ولی نوع فعالیت ها همه جنبه سیاسی داشته است؛ یعنی این اراده دولت ها بودکه اموررا پیش برد؛ ولی جنبه سیاسی اتحادیه تا همین اواخر به تأخیرافتاد. یعنی وحدت سیاسی بین کشورهای اتحادیه اروپا،آخرین مرحله اتحاد بوده است، چرا که این بعد ازاتحاد،پیچیده ترین و دشوارترین و زمان برترین مرحله اتحاد است که مطالعه مراحل تکوین اتحادیه، این مسئله را به خوبی مشخص می کند و هنوز هم راه زیادی برای تحقق کامل آن باقی است.

همچنین اتحادیه اروپا، محصول اجماع نخبگان مؤثر در سیاست کشورهای اروپایی بود و در صورتی که این اجماع شکل نمی گرفت، طبیعتاً پی گیری امور مربوط به اتحادیه هم امکان پذیر نمی شد. بنابراین نخبگان سیاسی، تأثیری بسیار جدی در این حرکت داشته اند و در صورت نبود نخبگان همفکر، نمی توان این فرایند را طی کرد. درواقع در درون کشورهای عضو اتحادیه اروپا، تقریباً تمام روءسای جمهور کشورها، دارای موضع مشترکی در قبال روند حرکتی، اتحادیه اروپا بودند و اختلافات خود را از طریق مذاکرات پی گیر حل و فصل کردند.دولتمردانی چون چرچیل، ژنرال دوگل و هلمت اشمیت هم در شکل گیری ،تداوم و تکوین وحدت اروپا، نقش بسیار مهمی ایفا کردند.

در این میان باید، نقش کشورهای بزرگی چون آلمان و فرانسه را برجسته کرد که در مراحل آغازین شکل گیری اتحادیه اروپا، نقش اساسی داشته و موتورمحرک اتحادیه اروپا به شمارمی آمدند و این دوکشور، محور اصلی اتحادیه اروپا باقی ماندند؛ ولی این کشورها هیچ گاه از موضع برتردراتحادیه اروپا شرکت نکردند و این مسئله بسیارمهمی است وتأثیرگذاری آنها، تنها به دلیل حجم بیشترقدرت اقتصادی و سیاسی آنها بود و نه به دلیل مثلاً ادعای رهبری در جامعه اروپایی.همچنین دولت های اروپایی، در مراحل تکوین اتحادیه، اصل اعتماد متقابل را از طریق اقدامات و عملکردها و نه شعارها برقرار کردند که این امر تأثیر مهمی در جذب کشورهای جدید به اتحادیه، در طول تاریخ شکل گیری آن داشته است.

کشورهای اروپایی، همچنین در آغاز کار، کمیته های مطالعاتی و کاری مشترک و متعددی را برای مطالعه در حوزه هایی که امکان ائتلاف در آنها وجود دارد، تشکیل دادند و به تدریج، نهادهای مشترک اروپایی شکل گرفت و تمام دولت ها و کشورهای عضو تلاش می کردند که نهادهای اروپایی را تقویت کرده، موضوعات مربوط به همه کشورهای عضو را به نهادهای اروپایی محول کنند که این امر نقش مهمی در تقویت نهادهای اروپا داشت.[11]

به هرحال دولت های عضواتحادیه اروپا، با تفکر عملگرایانه‌ای که درپیش گرفتند، توانستند گام های اتحاد را یکی پس ازدیگری بر دارند و با محوریت منافع اقتصادی مشترک، توانستند موجبات انتفاع تمامی اعضا را ازعضویت دراتحادیه فراهم آورند اما با توجه به شرایط پیچیده سیاسی امروز و شکاف های پیش آمده در اتحادیه اروپا، این اتحاد و این تفکر عملگرایانه تا حدودی کم رنگ شده و از اهداف اولیه تشکیل شده فاصله گرفته است و چه بسا در سال های آتی شاید دیگر اثری از این اتحادیه در میان نباشد.[12]

منابع:

1- جعفری،علامه محمد تقی ، مقدمه ی کتاب استراتژی وحدت در اندیشه سیاسی اسلام، دکتر سید احمد موثقی، جلد اول، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، سال 1377.

2- قاضی زاده، کاظم ، اندیشه فقهی سیاسی امام خمینی، مرکز تحقیقات استراتژیک ریاست جمهوری، چاپ اوّ ل، سال 1377.

3- خمینی(امام)، سيد روح اللّه، وصیت نامه سیاسی الهی،تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371 .

4-آقایی، بهمن و خسرو صفوی، اخوان المسلمین، تاریخ پیدایش،تحولات و فعالیت های جنبش اخوان المسلمین در یک قرن اخیر،تهران، رسام، 1365.

5-سمان، علی، رویارویی مسلک ها و جنبشهای سیاسی درخاورمیانه عربی تا سال 1967م،ترجمه حمید نوحی،تهران، قلم، 1357.

6- غزالی، محمد، اسلام و بلاهای نوین(جنایات غربی در شرق)، ترجمه مصطفی زمانی، قم، پیام اسلام، 1369.

7- شرف الدین عاملی، علامه سید عبد الحسین ، مباحثی پیرامون وحدت اسلامی، ترجمه سید ابراهیم علوی، نشر مطهر.

پی‌نوشت:

[1] - عارفی؛ محمداکرم.  راهکاروحدت سیاسی جهان اسلام دراندیشه امام خمینی (ره)، فصلنامه معرفت، شماره 31 .

[2] - ولفرز؛ آرنولد. اهداف سیاست خارجی وماهیت سیاستگذاری خارجی،ترجمه سید حسین سیف زاد، نشر قومس چاپ دوم،1374،ص 236.

[3] - تمامی سازمان های همگرایی منطقه ای که درطی دهه های گذشته شکل گرفته اند برمبنای منافع اقتصادی بوده است.نمونه مهم آن درآسیاآ.سه.آن است.

[4] - دوئرتی؛ جیوز ورابرت فالتزگراف. نظریه های متعارض درروابط بین الملل،ترجمه علی رضاطیب و وحید بزرگی،نشرقومس ،672@1374.

[5] - واعظ زاد خراسانی؛ محمد واعظ. راه های تقریب مذاهب اسلامی ووحدت مسلمانان،مجله مطالعات اسلامی،تابستان 1382، شمار6،صص24-21 .

[6] - سالانه کتاب های زیادی درکشورهای اسلامی مختلف درتخطئه فرق دیگرچاپ می شودکه با لحن بسیارتندی فرق مخالف را مورد حمله قرارمی دهند.

[7] - رنجبر؛ مقصود. راهکارهای وحدت در جهان اسلام، پگاه حوزه :: 26 فروردین 1385، شماره 180.

[8] - نقیب زاده؛ احمد. اتحادیه اروپا از آغاز تا امروز،نشر قومس،1382.

[9] - اتفاقا هنوز هم اروپا برای وحدت سیاسی دارای مشکلات وموانع اساسی است.رای منفی مردم فرانسه علیه قانون اساسی اروپا ومخالفت های دائمی انگلستان با تکامل اتحادیه اروپا نمونه برخی ازاین موانع است.

[10] - نقیب زاده؛ احمد. پیشین،ص35 . چرچیل گفت که این قاره اصیل گهواره ایمان مسیحی واخلاق مسیحیت است.اگر اروپا برای بهره وری از این میراث مشترک متحد شود دیگر خوشبختی وافتخار مرزی نخواهد شناخت.

[11] - رنجبر؛ مقصود.راهکارهای وحدت در جهان اسلام، پگاه حوزه :: 26 فروردین 1385، شماره 180.

[12] - افشار، اسدالله(1393)، تفسیری برقرائت دینی از وحدت( براساس آراء واندیشه های اما م خمینی"ره") .  تهران: سفيرارد هال.

دکتر اسدالله افشار

• دکتر اسدالله افشار

• امام خمینی

• وحدت سیاسی جهان اسلام

• دولت بزرگ اسلامی

• وحدت

• همگرایی مسلمانان

• همگرایی

• جهان اسلام

• اسلام

• وحدت و همگرایی