عدم اجماع جهانی بر سر تعریف تروریسم

در عصر حاضر هیچ واژه‌ای مانند تروریسم تا این حد، شوم، نفرت انگیز و هراس افکن نبوده است که با شنیدن آن، فهرست بلند بالایی از انواع خشونت، سوءقصد، قتل و بمب‌گذاری به ذهن انسان خطور می‌کند.

پايگاه خبري تحليلي «نيک رو»، در عصر حاضر هیچ واژه‌ای مانند تروریسم تا این حد، شوم، نفرت انگیز و هراس افکن نبوده است که با شنیدن آن، فهرست بلند بالایی از انواع خشونت، سوءقصد، قتل و بمب‌گذاری به ذهن انسان خطور می‌کند. طیف وسیعی از سازمان‌های سیاسی برای پیشبرد اهداف خود از تروریسم استفاده نموده‌اند. از گروه‌های چپی، تا گروهای راستی، ناسیونالسیت‌ها، گروهای مذهبی افراطی، انقلابیون، و حتی دولت‌های حاکم از این حربه استفاده نموده‌اند. سمبلیزم تروریسم استفاده از عامل ترس انسانی برای کمک به رسیدن اهداف است.

عدم اجماع جهانی بر سر تعریف فراگیر و رهایی بخش از تروریسم و اینکه تروریسم چیست، ضد تروریسم کیست، حمایت کنندگان مالی و منابع تمویل تروریسم یا شاهرگ اصلی اقدامات تروریستی در کجاست، از مباحث وسیع حوزه مطالعات تروریسم و ضد تروریسم است؟ تا کنون هیچکدام از ارگان های بین المللی، شورای امنیت و مجموع عمومی سازمان ملل متحد، و حتی سازمان های بین المللی ویا کارشناسان حقوق بین الملل و حوزه حقوق بین المللی جزا/کیفری، تعریف عام و پذیرفته شده ای از تروریسم ارائه نکرده اند وکوشش صورت گرفته تا به تعاریف موردی و خاص از اعمال تروریستی مثل بمب گذاری تروریستی، جرایم علیه امنیت افراد حمایت شده بین المللی، کمک مالی به تروریسم، اعمال غیرقانونی علیه امنیت پرواز و... بسنده شود.

پدیده تروریسم در جهان در حال گسترش است. بی‌تردید امروزه تروریسم بازیگری مهم در عرصه بین الملل است. نگاهی راهبردی به امواج تروریسم در جهان نمایانگر بروز شواهد قوی برای ظهور موج جدید تروریستی در جهان است. این پدیده خصوصا از آغار ربع آخرقرن بیستم میلادی شدیدا فراگیر شده است. براساس آماروزارت خارجه آمریکا دربین سال های 1968 تا 1982 حدود 8000 اقدام تروریستی انجام شده است. نرخ سالانه وقوع اقدامات تروریستی بین 580 تا 600 در نوسان بوده که به رقم حدودی دو عملیات در روز میرسد. پس از حوادث ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ شورای امنیت با صدور قطعنامه هایی چهره دگرگونی در راستای مبارزه با تروریسم بین المللی از خود به نمایش گذاشت. قطعنامه ۱۳۶۸ با تروریستی خواندن اقدامات صورت گرفته، آنرا تهدیدی به امنیت بین المللی خواند و از دولت ها خواسته شد تا مرتکبان، سازمان دهندگان و حمایت کنندگان مالی این اقدامات را به محضر عدالت فراخواند و آنانی را که مسئولیت کمک، حمایت و پناه دادن به تروریست ها را به عهده دارد، مورد محاکمه قرار داده و وقوع اقدامات تروریستی جلوگیری گردد.

جامعترین سند مجموعه عمومی سازمان ملل متحد مبنی بر اقدامات پیشگیرانه از تروریسم بین المللی در نهم دسامبر ۱۹۹۴ با وفاق عموم تهیه گردید. به بیان این اعلامیه، اقدامات تروریستی تحت هیچ ملاحظه سیاسی، فلسفی، ایدئولوژی، نژادی، قومی، مذهبی و هر انگیزه دیگری که برای موجه قراردادن آن مورد استفاده قرار گیرد، قابل توجیه نیست. با این وجود در این سند هم تعریف قابل قبولی از تروریسم ارائه نگردید و شورای امنیت همچنان نسبت به این موضوع بی توجه است.

تعریف تروریسم

تروریسم یا تروریزم که در فارسی ازآن بعنوان وحشت‌افکنی، دهشت‌افکنی یا هراس‌افکنی نام برده شده‌است، به استفاده از خشونت یا تهدید به استفاده از خشونت برای دستیابی به اهداف سیاسی، مذهبی، یا ایدئولوژیکی گفته می‌شود. در روزگار مدرن، تروریسم یکی از عوامل اصلی تهدید جامعه به ‌شمار می‌رود و طبق قوانین ضد تروریسم در اکثر کشورهای دنیا توسط سیستم قضایی جرم به حساب می‌آید. همچنین چنانچه در جنگی علیه غیر جنگجویان مانند شهروندان عادی، نیروهای بی‌طرف یا اسیران جنگی به کار گرفته شده باشد جنایت جنگی به حساب می‌آید.

رایج ترین معنای تروریسم، استفاده از خشونت عمدی به عنوان وسیله ای برای ایجاد رعب وحشت به منظور دستیابی به یک هدف سیاسی، مذهبی یا ایدئولوژیکی می باشد. این معنی ابتدا برای اشاره به خشونت علیه اهداف زمان صلح و یا در جنگ علیه غیر نظامیان به کار رفته است. اصطلاحات "تروریست" و "تروریسم" طی انقلاب فرانسه اواخر قرن 18 به وجود آمدند ، و در دوران ریاست جمهوری رونالد ریگان (1981-1989) پس از بمب گذاری های سال 1973 بیرورت و همین طور پس از حملات نیویورک و واشنگتن دی سی در سپتامبر 2001 و در بالی در اکتبر 2002 گسترده تر شدند.

تعریف عمومی و رایجی از"تروریسم" وجود ندارد .این واژه اغلب به عنوان یک اصطلاح پیچیده است با اشاره به چیزی "که از نظر اخلاقی نادرست" است،که اغلب هم توسط دولت مردان و هم گروه های دولتی برای سوء استفاده یا سرکوب گروه های مخالف به کار می رود. دسته های گسترده ای از سازمان های سیاسی، ادعا می کنند که برای رسیدن به اهداف خود درگیر تروریسم می شوند. قوانین مربوط به تروریسم با در نظر گرفتن "تروریسم" به عنوان یک جرم در کشورهای مختلف به اشکال مختلف اتخاذ می شوند. توافق جهانی در مورد این موضوع که "تروریسم" به گونه ای باید به عنوان یک جرم جنگی در نظر گرفته شود یا خیر، وجود ندارد.

فعل لاتین terrere به معنای: ترساندن است. واژه انگلیسی «ترور»، همانند واژه فرانسوی terreur، از آن کلمه لاتین مشتق شده اند و به معنای قدیمی تر: ترس، هشدار، وحشت، (ترسناک، مرگبار) رعب، اضطراب است. دیکشنری انگلیسی آکسفورد بیان می کند که کلمه "تروریست" (فرانسوی:terroriste) در سال 1794، در طول انقلاب فرانسه اختراع شد. درنتیجه نخستین معنی کلمه "تروریست" به معنی: فرد وابسته یا حامی ژاکوبینها بود. یک مقاله در این زمینه که در روزنامه گاردین منتشر شد نشان می دهد که "ژاکوبین" معادل "ژاکوبین ها " در معنی ای که آکسفورد ارائه داده است به گروهی به رهبری ماکسیمیلین رابسپیر اشاره دارد که "Montagnards" نیز نامیده می شود، که پس از سال 1794 به گفته برخی مفسران مسئول حکومت سرکوبگر و خشن حاکم بر فرانسه بین ژوئن 1793 و ژوئیه 1794 بوده است، دوره ای که به نام "حکومت ترس" نامیده می شد اشاره دارد.

تعریف ارائه شده در دیکشنری آکسفورد نشان می دهد که اصطلاح "تروریست" در اولین استفاده خود اصطلاحی به معنی سوء استفاده از ایده ها یا مفاهیم سیاسی یا تاریخی یک شخص، نه به عنوان توصیف اقدامات شخص بوده است. در دسامبر 1795، ادموند برک از"کلمه تروریست ها" در توصیف دولت جدید فرانسه که "دایرکتوری" نامیده می شد، استفاده کرد:

"بعد از یک مبارزه وحشتناک، سربازان [دایرکتوری] بر شهروندان غلبه کردند (...) برای حفاظت بیشتر، آنها دارای یک نیروی قوی و غیرمستقیم مسلح هستند. هزاران نفرازآن وحشی ها به نام تروریست خوانده می شوند. کسانی که در سرتاسر مبارزات انقلابی خود در زندان بوده اند، به عنوان ماهواره های تیرانی، در قبال لو دادن مردم آزاد می شوند.»

بدیهی است، در این مورد، بورک از واژه«تروریست ها» برای برچسب زدایی از سربازان مسلح استخدام شده توسط دولتی که او از آن نفرت دارد استفاده کرده است.

مورخ فرانسوی سوفی وانیچ (فرانسوی) بین ترور انقلابی در انقلاب فرانسه و تروریس‌های حملات 11 سپتامبر تمایز قائل می شود و می گوید:

ترور انقلابی تروریسم نیست. ایجاد همبستگی اخلاقی بین سال دوم انقلاب و سپتامبر 2001، از نظر تاریخی و فلسفی بی معنی است. . . خشونتی که در 11 سپتامبر 2001 اعمال شد نه با هدف برابری و نه با هدف آزادی بود. در مورد جنگ پیشگیرانه که توسط رئیس جمهور ایالات متحده اعلام شد نیز چنین است.

بیش از 109 تعریف متفاوت از تروریسم وجود دارد. فیلسوف سیاسی آمریکایی ایالات متحده آمریکا در سال 2002 نوشت: "تروریسم کشتن عمدی مردم بیگناه ، به طور تصادفی است، تا ترس را از طریق یک جمعیت کل و با اجبار به دست رهبران سیاسی اش گسترش دهد". این معنی می تواند به سرگئی نچایف که خود را "تروریست" توصیف کرد، برگردد. نچایف گروه تروریستی روسیه "عدالت مردمی" (Народная расправа) را در سال 1869تأسیس کرد .

در نوامبر 2004، دبیرکل سازمان ملل متحد تروریسم را به عنوان هر اقدامی که "باعث مرگ و میر و یا آسیب جدی به شهروندان و غیر نظامیان به منظور ارعاب جمعیت یا تحمیل یک دولت یا یک سازمان بین المللی برای انجام دادن یا عدم انجام هر کاری می شود" تعریف می کند به جای پاسخ دادن به تحولات جنگ های مدرن، پل جیمز و جاناتان فریدمن بین تروریسم دولتی علیه غیر نظامیان و تروریسم دولتی علیه رزمندگان، از جمله تاکتیک های شوک و آزار تمیز قائل می شوند:

"ترس و وحشت" به عنوان زیرمجموعه "سرکوب سریع"، نامی است که به مداخله عظیم طراحی شده برای حملات تروریستی به اذهان دشمن به آن داده شده است. این نوعی از تروریسم دولتی است. اما این مفهوم، پیش از جنگ دوم خلیج توسط هارلن اولمن به عنوان رئیس مجمع پرسنل نظامی بازنشسته توسعه یافت.

اما ثابت شده است که تعریف تروریسم بحث برانگیز است. سیستم های حقوقی سازمان های دولتی مختلف از تعاریف مختلف تروریسم در قوانین ملی خود استفاده می کنند. علاوه بر این، عملکرد جامعه بین المللی برای تدوین تعریفی که به طور کلی مورد توافق قرار بگیرد و از نظر قانونی تعریف این جرم را در بر بگیرد سکوت کرده است. این مشکلات ناشی ازاین واقعیت است که اصطلاح "تروریسم" بارمعنایی سیاسی و احساسی دارد . در این راستا، آنگوس مارتین، وزیر امور خارجه استرالیا، بیان می کند:

"جامعه بین المللی هیچگاه موفق به توسعه یک تعریف جامع قابل قبول در مورد تروریسم نمی شود. طی دهه‌های 1970 و 1980، سازمان ملل متحد ، عمدتا به علت اختلاف نظر بین اعضای مختلف در مورد استفاده از خشونت در زمینه اختلافات درباره آزادسازی ملی و خودمختاری، در تلاش است تا این اصطلاح را تعریف کند

این اختلافات تصویب یک کنوانسیون جامع در مورد تروریسم بین المللی توسط سازمان ملل متحد را غیر ممکن ساخته است؛ چیزی که یک تعریف واحد، جامع، قانونی و تعریف قانون جرم تروریسم باشد. جامعه بین المللی مجموعه ای از کنوانسیون های بخشی را تصویب کرده است که انواع مختلف فعالیت های تروریستی را تعریف می کند.

از سال 1994، مجمع عمومی سازمان ملل متحد مکررا فعالیت های تروریستی را با استفاده از توصیفات سیاسی زیر از تروریسم محکوم کرده است:

اعمال جنایی ای که یک حالت از رعب و وحشت در میان مردم در نظر گرفته شده یا به آن دلالت دارند که توسط گروهی از افراد یا افراد خاصی برای مقاصد سیاسی در هر شرایط غیر قابل اثبات انجام می گیرند، گر چه ملاحظات سیاسی، فلسفی، ایدئولوژیکی، نژادی، قومی، مذهبی و یا هر نوع دیگر که ممکن است توجیهی برای آن اعمال تلقی شوند.

در هر صورت تروریسم از جمله موضوعاتی است که امروزه چالش بزرگی برای جهان متمدن به حساب می‌آید. با وجود مشکلات بسیاری که در این زمینه ایجاد شده است و علیرغم تلاش های بسیاری که به نظر می رسد دولت ها در راستای مبارزه و پیشگیری از تروریسم صورت داده‌اند، این موضوع همچنان به عنوان یک مشکلی لاینحل باقی مانده است. عمده مشکل موجود در این راه به مفهوم تروریسم باز می گردد. عدم توانایی جامعه بین‌المللی برای رسیدن به اجماعی از تروریسم خود بسته به دیدگاه های متفاوت دولت ها است که این دیدگاه‌ها نیز خود بسته به منافع سیاسی دولت ها تغییر می کنند.

در این راه تلاش های بی نتیجه زیادی صورت گرفته است که هر یک حوزه های متفاوتی را در بر می‌گیرد. گرچه در عرصه سیاسی تروریسم دارای یک بار معنایی نسبی است، با این حال در عرصه حقوقی تلاش‌های چندی در حوزه حقوق داخلی به انجام رسیده است که می‌تواند نقطه آغاز خوبی برای مبارزه منطقی و عادلانه با اقدامات تروریستی باشد.

این نکته مهم است تا یادآوری شود چندین مفهوم در روابط بین‌الملل و حقوق بین‌الملل وجود دارند که در تعریف و ارایه مصداق بسیار پیچیده هستند. حقوق بشر، تروریسم، حق توسعه و امنیت از پربحث ترین و مناقشه آمیزترین این مفاهیم هستند. مفهوم تروریسم با توجه به رویدادهای یازدهم سپتامبر بیشتر مورد توجه قرار گرفته و این موضوع سبب می شود تا راهبردهای مناسبی برای رویارویی با آن پیش بینی شود. مهمترین راهبرد برای رویارویی با این پدیده؛ شناخت مفهوم و مصداق های آن است. دستیابی به یک هم فکری برای تعریف تروریسم اگرچه دشوار است، اما می توان بنیادهای یکسانی برای شناخت یک عمل تروریستی به دست آورد.

صاحب نظران با بهره گیری از روش تازه ای در پژوهش های خود تلاش کرده اند تا تعریف تازه ای از تروریسم ارایه نمایند، بلکه تلاش داشته تا به رغم ارایه بیش از 200 تعریف از تروریسم تاکنون، راه کار دستیابی به یک تعریف یگانه را پیدا کنند. بدین منظور، از دکترین، قراردادهای بین المللی و منطقه ای و قطعنامه های شورای امنیت و مجمع عمومی در پژوهش های خود بهره برده اند تا به پرسش کلیدی این یادداشت پاسخ دهند: آیا یک راه کار نهایی برای تعریف مفهوم تروریسم وجود دارد؟ در پاسخ به این پرسش کلیدی این فرضیه مورد آزمون قرار می گیرد که: تعریف مفهوم تروریسم بین المللی نیازمند یک تعریف ترکیبی از علوم سیاسی و حقوق بین الملل است که همه معیارهای مشترک و متمایز کشورهای عضو جامعه بین المللی را در بر داشته باشد. با این وجود و با همه تلاش های صورت گرفته باید اعتراف کرد که در جهان امروزی، تعریف دقیقی از واژه «تروریسم» ارائه نشده‌است؛ زیرا هنوز هیچ تعریفی از تروریسم در سازمان ملل متحد تعریف نشده که مورد توافق همه کشورهای عضو باشد.

این بحث ادامه دارد...

دکتر اسدالله افشار