بازخوانی هویت نمایشگاه مجازی کتاب در عصر گذار فرهنگی

نمایشگاه مجازی کتاب، فراتر از یک فروشگاه برخط، واکنشی است به تغییر زیست‌جهان مخاطب معاصر. در دنیایی که «سرعت» و «دسترسی» حرف اول را می‌زنند، تمرکز زدایی از پایتخت و برقراری عدالت فرهنگی در اقصی‌نقاط کشور، گامی بلند به سوی دموکراتیک کردن دانش است.

پايگاه خبري تحليلي «نيک رو»، نمایشگاه مجازی کتاب، فراتر از یک فروشگاه برخط، واکنشی است به تغییر زیست‌جهان مخاطب معاصر. در دنیایی که «سرعت» و «دسترسی» حرف اول را می‌زنند، تمرکز زدایی از پایتخت و برقراری عدالت فرهنگی در اقصی‌نقاط کشور، گامی بلند به سوی دموکراتیک کردن دانش است. با این حال، نباید فراموش کرد که تکنولوژی تنها یک «ابزار» است و اگر زیرساخت‌های فکری و اقتصادی نشر اصلاح نشود، نمایشگاه مجازی کتاب صرفاً به مسکّنی موقت برای یک بیمار دچار سوءتغذیه فرهنگی تبدیل خواهد شد. در ادامه به واکاوی دقیق‌تر این موضوع می‌پردازیم.

۱. تمرکز زدایی و عدالت فرهنگی: از شعار تا واقعیت علمی

یکی از نقاط قوت دیدگاه صاحب نظران، اشاره به جایگاه «فراتر از پایتخت‌محوری» است. در تحلیل علمی، این موضوع تحت عنوان «توزیع عادلانه فرصت‌های فرهنگی» بررسی می‌شود که در این خصوص دونکته حائز اهمیت است:

* تحلیل فرصت: ناشران استانی همواره زیر سایه غول‌های نشر تهران بوده‌اند. نمایشگاه مجازی، «هزینه غرفه‌سازی» و «ایاب و ذهاب» را حذف کرده و ویترینی برابر در اختیار همه قرار می‌دهد.
* آسیب‌شناسی: اما آیا صرفِ داشتن یک صفحه وب، به معنای دیده شدن است؟ الگوریتم‌های نمایش و جست‌وجو در سامانه نمایشگاه اگر بر اساس میزان فروش یا قدرت تبلیغاتی تنظیم شده باشند، باز هم ناشران خرد در حاشیه می‌مانند. «عدالت در دیده شدن» باید پیوست اصلی این رویداد باشد.

۲. اقتصاد نشر: بحران نهاده‌ها و بقای حرفه‌ای

گرانی کاغذ و قیمت کتاب چالش جدی است. این دقیقاً پاشنه آشیل فرهنگ در کشور ماست. خوبست در این زمینه به دونکته مهم زیر دقت شود:

* واکاوی اقتصادی: وقتی قیمت کاغذ به صورت جهشی و حتی بیشتر از جهشی افزایش می‌یابد، کتاب از سبد کالای ضروری خانواده خارج و به کالایی «لوکس» تبدیل می‌شود. در چنین شرایطی، نمایشگاه مجازی با تخفیف‌های دولتی و یارانه‌ای، تنها یک «شوک مقطعی» به بازار می‌دهد.
* نقد ساختاری: حمایت دولت نباید صرفاً در انتهای زنجیره (خرید کتاب) باشد. حمایت واقعی یعنی تسهیل ورود مواد اولیه (کاغذ و زینک) و کاهش هزینه‌های چاپ. تا زمانی که تولید کتاب گران باشد، فرهنگ‌سازی برای مطالعه، تقلا در خلأ است.

۳. تغییر ذائقه فرهنگی و هژمونی فضای مجازی

کارشناسان اشاره بسیار هوشمندانه‌ای به تغییر ذائقه مردم و کوچ به شبکه‌های مجازی داشته اند؛ که البته فهم دونکته زیر در این ارتباط، قابل تأمل است:

* تحلیل رفتاری: جامعه امروز به «ریزه‌خواری اطلاعاتی» عادت کرده است. متن‌های کوتاه تلگرامی و اینستاگرامی جایگزین مطالعه عمیق شده‌اند.
* آسیب‌شناسی: نمایشگاه مجازی نباید فقط مکانی برای فروش کتاب فیزیکی باشد. اگر بخواهیم با ابزار روز پیش برویم، باید پیوند ارگانیک میان کتاب‌های صوتی، الکترونیک (E-books) و فیزیکی برقرار شود. ترویج فرهنگ کتابخوانی باید با همان ابزاری صورت گیرد که ذائقه را تغییر داده است؛ یعنی استفاده از اینفلوئنسرهای فرهنگی، پادکست‌ها و نقد و بررسی‌های ویدئویی کوتاه.

۴. متدولوژی محاسبه سرانه مطالعه: نقد روش‌شناختی

پیشنهاد کارشناسان مبنی بر محاسبه سرانه بر اساس تعداد نویسندگان، امانت کتاب و صندلی‌های کتابخانه، یک نگاه «سیستمی» است که برای فهم این موضوع، دونکته زیر قابل ملاحظه می باشد:

* نقد وضع موجود: متأسفانه آمارهای رسمی گاهی با احتساب ادعیه، کتب درسی و مطالعه اخبار در فضای مجازی، عدد سرانه را به صورت کاذب بالا می‌برند.
* پیشنهاد علمی: مبنا قرار دادن «تیراژ واقعی کتاب‌های منتشر شده» (با حذف کتب موظفی و درسی) دقیق‌ترین سنجه برای سنجش میلِ داوطلبانه جامعه به آگاهی است. کمبود صندلی در کتابخانه‌های عمومی و فرسودگی منابع آنها، خود یکی از دلایل افت سرانه مطالعه است که در نگاه صاحب نظران به درستی به عنوان یک ریشه آسیب‌شناختی ذکر شده است.

۵. چالش‌های نهادی و سیاست‌گذاری‌های کلان

بخشی از کارشنا سان؛ سیاست‌گذاری‌ها را غلط می دانند و معتقدند؛ اطلاع‌رسانی درستی در این زمینه صورت نمی‌گیرد و لذا در این خصوص دو موضوع زیر را یادآوری و مطرح نموده اند:

* آسیب‌شناسی مدیریتی: نهادهای فرهنگی ما دچار«موازی‌کاری»ودرعین حال «بی‌عملی» هستند. اطلاع‌رسانی درباره کتاب معمولاً کلیشه‌ای، خسته‌کننده و بدون خلاقیت است.
* راهکار نقد: سیاست‌گذاری باید از«تصدی‌گری دولتی» به سمت «تسهیل‌گری برای بخش خصوصی» حرکت کند. دولت بایدامنیت شغلی نویسنده و امنیت اقتصادی ناشر را تضمین کند، نه اینکه خود به بزرگترین رقیب یا ناظر سخت‌گیر تبدیل شود.

6. آسیب‌شناسی نهایی

نمایشگاه مجازی کتاب تهران (۲۶ اردیبهشت تا ۲ خرداد ۱۴۰۵) یک فرصت طلایی است، اما به شرطی که:

* از حالت «فروشگاه صرف» خارج شده و به بستر «گفتمان فرهنگی» تبدیل شود.
* زیرساخت‌های لجستیکی (پست و ارسال) به گونه‌ای باشد که هزینه ارسال، شیرینی خرید با تخفیف را تلخ نکند.
* فکری اساسی برای «کتاب‌سازی» (کتاب‌های کپی و بی‌کیفیت که صرفاً برای استفاده از یارانه‌ها چاپ می‌شوند) صورت گیرد.
* برای جامعه‌ای که مبتنی براندیشه‌های قرآنی است،«کتاب» باید ثقل مرکزی باشد. اما حقیقت تلخ این است که تا وقتی«بحران کاغذ» حل نشود،«کتاب» به گوشه عزلت رانده خواهد شد. نمایشگاه مجازی، یک ویترین مدرن است؛ بیایید امیدوار باشیم که پشت این ویترین، فکری برای تقویت بنیان‌های تولید محتوا نیز شده باشد.

دکتر اسدالله افشار