تعاریف جرم سازمان یافته و ماهیت آن جرائم

پايگاه خبري تحليلي «نيک رو»، اشاره: در بحث قبلی که روز شنبه 23 تیر ماه سال جاری با عنوان" خطر و تهدید جرایم سازمان یافته در جهان" در پایگاه خبری تحلیلی نیک رو به چاپ رسید؛ وعده داده شد که در بحث بعدی  به بررسی تعاریف جرم سازمان یافته و ماهیت آن جرائم خواهیم پرداخت و لذا طبق وعده داده شده این بحث را در ذیل  پی می‌گیریم.

تعاریف جرم سازمان‌يافته از حیث مفهوم مشترک

تعريف‌‌هاي زيادي از جرم سازمان‌يافته ‌ارايه شده ‌است كه با وجود تفاوت‌هايي كه دارند از حيث مفهوم مشترك هستندکه درذیل به برخی ازآن ها اشاره می گردد :

1-دريكي ازكوتاه‌ترين تعريف‌ها، جرم سازمان‌يافته عبارت است از: «فعاليت مجرمانه مستمري كه با هماهنگي صورت مي‌گيرد.»[1]

 اين تعريف دايره جرم سازمان‌يافته را بسيارگسترده كرده و تمام جرايمي كه با مشاركت يا معاونت دو يا چند نفرارتكاب مي‌يابد را شامل مي‌شود و هم از حيث تعداد مرتكبان و نوع فعل ارتكابي و شرايط و خصوصيات اطلاق دارد، داراي معناي جامع و مانع نبوده و نمي‌تواند مبناي مباحث مربوط قرار گيرد.

2- درتعريفي ديگركه مورد اتفاق تمامي‌جرم شناسان معرفي شده است‌، جرم سازمان‌يافته«‌اقدام مجرمانه مستمري است كه براي كسب سود و منفعت از طريق انجام فعاليت‌هاي غيرقانوني مورد نيازمردم انجام مي‌شود.»[2]

اين تعريف نسبت به تعداد مرتكبان و سازمان يافتگي جرم وتباني ميان مجرمان وايفاي نقش خاص ازطرف هر يك از آنان ساكت بوده و در نتيجه ، تعريف جامع و كاملي نيست.

3- از ميان تعريف‌هاي مختلف ديگري كه در اين مورد وجود دارد[3]يكي از مناسب‌ترين آن‌ها تعريفي است كه بر اساس آن جرم سازمان‌يافته عبارت است از يك سري معاملات غير قانوني كه توسط مجرمان متعدد براي يك دوره مستمر صورت مي‌گيرد و هدف از اين معاملات كسب امتيازات اقتصادي و قدرت سياسي است در صورتي كه براي كسب قدرت اقتصادي لازم باشد؛ اين تعريف كه نسبتاً جامع و مانع است، با تعريف مبسوط ديگري كه جرم سازمان‌يافته را اقدام مجرمانه غير ايدئولوژيك مي‌داند كه توسط گروهي از افراد كه تعامل اجتماعي نزديك به هم دارند ارتكاب مي‌يابد و هدف از آن به دست آوردن منفعت و قدرت است، كامل‌تر مي‌گردد.[4]

4- با وجود اين كه درتعريف‌هاي ذكر شده، جرم سازمان‌يافته بر فعاليت‌هاي مجرمانه خاص اطلاق مي‌گردد، درتعريف‌هاي ديگري با مسامحه، جرم سازمان‌يافته برگروه‌ها وسازمان مجرمانه مرتكب اين گونه جرايم اطلاق شده ‌است.[5]

اين تعريف‌ها كه عموماً توسط جرم‌شناسان ارايه شده ‌است ، در مواردي آن چنان با هم در تضاد هستند كه گروهي از جرم‌شناسان ارايه يك تعريف روشن و دقيق در ابتداي تحقيق را ممكن ندانسته و تبيين آن را تنها در خلال تحقيق امكان پذير مي‌دانند.[6]

5- در عين حال، تعريف مناسبي كه مي‌تواند مشكل تشتّت در تعريف‌ها را تا حدي بر طرف كرده و در مرحله عمل به كار گرفته شود تعريفي است كه توسط سازمان پليس جنايي بين‌المللي (اينترپل) ارايه شده‌است. بر اساس اين تعريف، جرايم سازمان‌يافته به فعاليت‌هاي غير قانوني گروهي مجرمانه با ساختار يك‌پارچه و متحد اطلاق مي‌شود كه هدف اساسي آن از اين فعاليت‌ها به دست آوردن پول از اين راه بوده و غالباً با ايجاد ترس و فساد ادامه حيات مي‌دهد.[7]

6- اين تعريف هم‌چنين از كنوانسيون سازمان ملل متحد عليه جرايم سازمان‌يافته و فراملي مصوب سال 2000 مشهور به كنوانسيون پالرمواستنباط مي‌شود. در اين كنوانسيون جرايم سازمان‌يافته به جرايم شديد يا جرايم خاص پيش بيني شده دركنوانسيون[8] اطلاق مي‌شود كه توسط گروهي متشكل از سه نفر يا بيش‌تر و با هدف تحصيل مستقيم يا غير مستقيم منفعت مالي يا مادي براي مدتي ارتكاب مي‌يابد. [9]

 با توجه به تعريف‌هاي متعددي كه ‌از جرم سازمان‌يافته‌ ارايه گرديد، به نظر مي‌رسد تعريف زير تعريفي جامع است كه بر گرفته‌ از تعريف‌هاي بالا بوده و مي‌تواند به عنوان معياري مناسب براي مباحث بعدي مورد توجه قرار گيرد: « جرم سازمان‌يافته عبارت از فعاليت‌هاي غير قانوني و هماهنگ گروهي منسجم از اشخاص است كه با تباني باهم و براي تحصيل منافع مادي و قدرت، به ‌ارتكاب مستمر مجرمانه شديد مي‌پردازند و براي رسيدن به هدف از هر نوع ابزار مجرمانه نيز استفاده مي‌كنند.»[10]

 تزلزل در ارائه تعریف واحد از این جرم

در بررسی این دسته از جرایم و همچنین در مقام تعریف آن لازم است بدانیم که؛ در قوانین جاری ما تعریف جامع و مدونی ازجرائم سازمان یافته ارائه نشده و اکثر حقوقدانان و صاحب‌نظران کشور ما در این رشته صرفاً به تفسیر کنوانسیون و تعاریف کشورهای اروپایی اکتفا نموده‌اند. در جرم‌شناسی تعاریف متفاوتی ارائه شده و این تعاریف به صورت پراکنده بوده و از نظر نوع جرم، قلمرو آن، هدف از ارتکاب و ساختار تشکیلاتی، با هم متفاوت هستند، به سبب تزلزل در ارائه تعریف واحد از این جرم، سازمان ملل متحد در کنوانسیون پالرمو 2000 این جرم را تعریف ننمود و صرفاً به تعریف گروه مجرمانه و ذکر مصادیق آن بسنده کرده است. با وجود گذشت چند دهه و تدوین کنوانسیون‌ها و کنفرانس‌های علمی درخصوص این جرم تاکنون درخصوص ماهیت جرم سازمان یافته میان جرم‌شناسان اختلاف‌نظر وجود دارد.[11]

رفع ابهام ازمعنا ومفهوم «جرائم سازمان یافته»

اصطلاح «جرائم سازمان یافته» به اندازه کافی شناخته شده است، اما در مورد معنای آن ابهام وجود دارد. در مفهوم گسترده، این اصطلاح به هرگونه فعالیت غیرقانونی نظیر دزدی حرفه‌ای سازمان یافته، دزدی تجارت، فعالیت‌های گروه‌های تروریست، فعالیت باندهایی که از راه ارعاب و خشونت پول به دست می‌آورند، اشاره می‌کند. این اصطلاح به سادگی با اصطلاح مربوط به «جرائم سازمانی» که یک اصطلاح عام برای جرائم شرکت‌ها و مؤسسات دولتی می‌باشد، قابل اشتباه است. اصطلاح «جرائم سازمان یافته» بیشتر در ارتباط با «مافیا» سازمان سراسری تبه‌کاران ایتالیایی تبار است که دست به انجام کارهای حساب شده غیرقانونی می‌زند و با کارهایی نظیر فروش و توزیع مواد مخدر، قماربازی، روسپی‌گری، نزول‌خوری، اخاذی و فعالیت‌های دیگر سروکار دارد. از این دیدگاه، جرائم سازمان یافته به عنوان یک «سازمان تبه‌کاری» عمل می‌کند.

اما به طور کلی می‌توان گفت مجرمان جرائم سازمان یافته از عملکردهای مهمی برخوردار هستند. زیرا از یک سو، در بسیاری از تجارت‌های قانونی سرمایه‌گذاری می‌کنند، مقدار پول شستشوشده را در بانک‌های جدید به حساب می‌گذارند و از سوی دیگر، کارگران ناراضی را از طریق اخاذی خاموش می‌کنند، افراد بیکار ناراضی را از طریق موقعیت‌های مشابه سرکوب کره و شکایات ساکنان نواحی فقیرنشین را با توزیع مواد مخدر سرهم می‌آورد. «قراردادهای ساخت و پاختی» که بین شرکت‌های تجاری و اتحادیه‌های وابسته به جرائم سازمان یافته رد و بدل می‌شود، نمونه خوبی از جرایمی است که هم شرکت‌های تجاری قانونی و هم اتحادیه‌های وابسته به جرائم سازمان یافته از ارتکاب آنها علیه کارگران ضعیف سود می‌برند و با وجود این‌که این قراردادها آرامش کاری را تضمین می‌کند، اما کارگران را از دستمزدشان و مزایای دیگر محروم می‌سازند. روی هم رفته، مؤسسات سرمایه‌داری و جرائم سازمان یافته همزیستی سودآوری دارند. بنابراین، از دیدگاه انتقادی یا ترقی‌خواهانه، جرائم سازمان یافته را باید ثمره اقتصادی سرمایه‌داری و فعالیت‌های غیرقانونی شبکه‌ای از سوداگران، مقامات دولتی و باج‌گیران وابسته به هم دانست. این جرائم به طور نزدیکی با جرائم اداری در ارتباط است.[12]

گونه شناسی جرائم

جرائم را می‌توان به گونه‌های مختلف تقسیم‌بندی کرد ، اما در این بخش ، گونه‌های جرم به پنج نوع تقسیم شده است، اولین مورد جرم ، شامل جرائم خشن[13]و جرائم مربوط به اموال است که مرتکبان این نوع جرم بیشتر جوانان هستند. نوع دیگر جرائم اصطلاحاً مربوط به «یقه‌سفیدان»[14]  است. آنان افرادی هستند که از طبقات متوسط اجتماع و بالاتر بوده که حوزه قانون‌شکنی و جرم آنها در محدودیت شغلی و با استفاده از جلب اعتماد مردم است ؛ ویژگی جرم این دسته افراد در این است که نگرانی عمومی را برنمی‌انگیزد.

جرائم دستۀ سوم مربوط به تخلفات شرکت‌ها[15] است که انجام این دسته از جرائم نتیجه کار جمعی است و به منظور جلب هرچه بیشتر سود صورت می‌پذیرد.

جرائم سازمان یافته[16]، چهارمین نوع جرم است که توسط گروه‌های سازمان یافته تبه‌کاری هدایت می‌شوند.

آخرین گونه جرم، اصطلاحاً به «جرائم بدون قربانی»[17] معروف و این اصطلاح برای نشان دادن فعالیت‌هایی است که به سبب نقض اخلاق عمومی و نه به سبب آسیب‌رسانی مستقیم به دیگران، غیرقانونی اعلام شده است؛ مانند قماربازی. اگرچه این نوع جرام را بدون قربانی نامیده‌اند، اما در اصل قربانی نیز می‌گیرند، مانند کسی که هروئین مصرف می‌کند خود قربانی این نوع جرم است.[18]

با جهانی شدن، تعریف جرم نیز تغییر کرده است. زیرا فرصت‌ها و امکانات بیشتری برای ارتکاب جنایات سازمان یافته و فراملی به وجود آمده است. هرچند این پدیده باعث از بین رفتن بسیاری از مرزهای سیاسی و مالی شده، اما هنوز هم مرزها و تفاوت‌های واقعی بین کشورها وجود دارد. بنابراین، هر موضوعی که تحت عنوان یک جرم در یک کشور تعریف می‌شود ممکن است که به صورت کاملاً متفاوتی در کشور دیگر تعریف شود. با این حال، یکی از نتایج جهانی شدن این است که قوانین و توافقات بین‌المللی به واسطه اتحادیه‌هایی نظیر اتحادیه اروپا، به منظور افزایش همکاری‌های بین‌المللی پیوسته در حال افزایش است.[19]

اشاره‌ای به پیشینه جرم سازمان یافته

از ویژگی‌های مطالعاتی و تحقیقاتی جرم سازمان یافته این است که ابتدا این جرم در علم جرم‌شناسی و جامعه‌شناسی جنایی همانند بسیاری از نابهنجاری های اجتماعی مطرح و مورد مطالعه قرار گرفته و پس از تبیین ماهیت وخطرناکی این جرم درجرم‌شناسی، حقوق کیفری با دیدگاهی نو جهت شناسایی و جرم‌انگاری مظاهر آن اقدام نموده است. از طرف دیگر، برخلاف اکثر جرایم کیفری که از حقوق داخلی به حقوق بین‌المللی راه می‌یابند. روند تکاملی این جرم معکوس بوده است به این معنا که ابتدا در حقوق بین‌الملل مورد توجه قرار گرفت و قراردادها و معاهدات و مصوبات پیرامون مبارزه با آن میان دولت‌ها منعقد گردید و پس از آن به تدریج به حقوق داخلی راه یافت و در حال پیدا کردن جایگاه خود در حقوق داخلی کشورها است. گرچه می‌توان ادعا کردکه جرم سازمان یافته عمری به درازای تاریخ بشریت دارد،درعین حال اولین نویسنده‌ای که به این جرم توجه کرد و کار مخرب آن را تلویحاً بررسی نمود؛ «ادوین ساترلند» جامعه‌شناس جنایی بود که درکتاب «اصول جرم‌شناسی» درسال 1924 میلادی از«جرم سازمان یافته» و«سازمان مجرمانه» نام برد و تأثیر مظاهر آن را بر ساختار سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جامعه ـ به ویژه ایالات متحده آمریکا ـ تبیین نمود.

طبق برخی منابع نیز اصطلاح «جرم سازمان یافته» اولین بار توسط اعضای کمیسیون جرم شیکاگو سازمان محلی که توسط تجار، بانکداران و حقوقدانان برای اصلاح نظام عدالت کیفری در سال 1919 تأسیس شد ـ به کار برده شده از نظر این کمیسیون جرم سازمان یافته بر فعالیت‌‌های گروه بزرگی از مجمرانه متشکل از حدوده ده هزارمجرم حرفه‌ای درشیکاگو که به دنبال «جرم به عنوان یک تجارت» بوده‌انداطلاق می‌گردید.

علت این امر را می‌توان درظهور مظاهر مدرن این جرم درآمریکا جستجو نمود که در آن زمان که به دوران ممنوعیت در آمریکا معروف گردید. جنبه‌های مختلفی از جرم سازمان یافته خصوصاً قاچاق مشروبات الکلی در آن کشور کاملاً مشهود بوده‌اند.[20]

در بحث بعدی به شرط حیات؛ مباحثی را در باره"تکامل نوین جرم سازمان یافته ازبُعد تاریخی"مطرح خواهیم نمود.

منابع:

1. بسیونی، محمد شریف و وتر، ادوارد، درآمدی بر درک جرم سازمان یافته، ترجمه محمدابراهیم شمس ناتری، مجله حقوقی و قضایی دادگستری، شماره34، بهار 1380.

2. بوسار، آندرو، بزه کاری بین المللی، ترجمه نگار رخشانی، تهران، کتابخانه گنج دانش، 1375.

3. شمس ناتری، محمد ابراهیم، بررسی سیاست کیفری ایران در قبال جرایم سازمان یافته با رویکرد به حقوق جزای بین المللی، رساله دکتری، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، زمستان 1380.

4. کنفرانس وزارتی جهان پیرامون سازمان یافته فراملی( ناپل، ایتالیا، 2123 نوامبر 1994 ) اعلامیه سیاسی و طرح اقدام جهانی:U.N.Doc: A/49 / 748 (1994).

5. کنوانسیون ملل متحد علیه جرایم سازمان یافته فراملی، ماده 3، پاراگراف دوم.

6. کی نیا، محمد، روا ن شناسی جنایی، تهران، انتشارات رشد، 1374.

7. نجفی ابرند آبادی، علی حسین و هاشم بیگی، حمید، دانشنامه جرم شناسی، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، 1377.

8. Alfred R..Hindesimith, Organized Crime , The Annals of the American Academly of Political and Social Science , NO . 217, September 1941.

9.Alfredo Nunzo , the Elaboration of the united nations convention against transnational organized Crine , Siracosa , ltalia , 1999.

10.Anne H. Soukhanor and others, the American Heritage Dictionary of the english Language , Thirded , Houghton Mifflin , 1992, p.1272.

11.Dennis J.Kenny and James O. Finckenaver , Organized Crime in America , U.S.A, Wadsworth , 1995.

 . Donald R, cressy , Theft of the nation, New York , Evanstone , 1969.12

13.E.Edito, Organized Crime,Cross Cultural studiens, Totowa, New Jersey, 1986.

14.Federico Varese, Is Sicily the future of Russia ? Private Protection and the Rise of the Russian Mafia, Archives of European Sociohogy, No .35, 1994.

15.Guenter Gehi. Bedroht die organisierte Kriminalitate Demokratien in Europa? Dadder , Legefeld , Germany , 1996.

پی‌نوشت:

1- Donald R, cressy , Theft of the nation, New York , Evanstone , 19695.

[2] - شمس ناتري، محمد ابراهيم، (1380 ) ، بررسي سياست كيفري ايران در قبال جرايم سازمان‌يافته با رويكرد به حقوق جزاي بين‌المللي، رساله دكتري، تهران، دانشگاه تربيت مدرس ، صص13-25.

3- Alfred R..Hindesimith, Organized Crime , The Annals of the American Academly of Political and Social Science , NO . 217, September 1941

Anne H. Soukhanor and others, the American Heritage Dictionary of the english Language , Thirded , Houghton Mifflin .1992, p.1272

1971 Joseph Albini. The American Mafia: Genesis of Legend, New York,

[4] - شمس ناتري، محمد ابراهيم، (1380 ) ، بررسي سياست كيفري ايران در قبال جرايم سازمان‌يافته با رويكرد به حقوق جزاي بين‌المللي، رساله دكتري، تهران، دانشگاه تربيت مدرس ، صص13-25.

5-1999 James D.Torr, organized Crime, Sandiago,USA, Green haven press Inc..

                                                                                                                                                       .217, September 1941

Anne H. Soukhanor and others, the American Heritage Dictionary of the english Language , Thirded , Houghton Mifflin . 1992, p.1272

                                                                            21 Larryj . siegel, Criminology , 6thed. U.S.A, West / Wadsworth, 1997

6- 14-1986 E.Edito, Organized Crime,Cross Cultural studiens, Totowa, New Jersey .

[7] - شمس ناتري، محمد ابراهيم، (1380 ) ، بررسي سياست كيفري ايران در قبال جرايم سازمان‌يافته با رويكرد به حقوق جزاي بين‌المللي، رساله دكتري، تهران، دانشگاه تربيت مدرس ، صص13-25.

                                                                                  .   8-Art 2000 U.Nconvention against trannational organized crimes

[9] - این جرایم عبارت اند از عضویت در گروه مجرمانه سازمان یافته، تطهیر درآمد های به دست آمده از جرم، فساد اداری و کارشکنی در اعمال عدالت نسبت به جرایم سازمان یافته.

[10] - شمس ناتري، محمد ابراهيم، (1380 ) ، بررسي سياست كيفري ايران در قبال جرايم سازمان‌يافته با رويكرد به حقوق جزاي بين‌المللي، رساله دكتري، تهران، دانشگاه تربيت مدرس ، صص13-25.

[11] - مقدم ، علی اصغر ، یوسفی مراغه، مهدی ، رضایی، ارسلان ، (1393) . بررسی جرم سازمان یافته در قوانین داخلی و قراردادهای دوجانبه ، انتشارات مرکز مطالعات و پژوهش‌های ناجا.

[12] - لیمن، مایکل ـ گری، پرتو ، (1379. جرایم یقه سفیدها (مجرمین پشت نقاب اعتماد)، ترجمه گروهی از مترجمین انتشارات معاونت آموزش ناجا ،صص 269-273 .

[13] - برسلر، فنتون(1993). اینترپل، تاریخچه و بررسی 70 سال رسیدگی به جرم و جنایت، ترجمه قیطاس مردانی راد، انتشارات مرکز مطالعات و پژوهش‌های ناجا.

[14] - بیابانی، غلامحسین ـ مختاری، محسن (1387).اینترپل، انتشارات پلیس بین‌الملل ناجا.

[15] - پالمر، ام جی (1380). همکاری استراتژیکی در کنترل پلیس بین‌المللی، ترجمه اداره اطلاع‌رسانی پلیس بین‌الملل ناجا.

16- جلس، ریچاد. جی ـ و این، آن. لی، (1380) .گونه‌های مختلف جرم، ترجمه محسن رضایی محمودآبادی، فصلنامه دانش انتظامی، شماره 3.

[17] - دانش، تاج زمان،  (1384). مجرم کیست، جرم‌شناسی چیست، چاپ دهم، انتشارات کیهان.

[18] - جلس، ریچاد. جی ـ و این، آن. لی، (1380) .گونه‌های مختلف جرم، ترجمه محسن رضایی محمودآبادی، فصلنامه دانش انتظامی، شماره 3.  

[19] - سوتیل، کیت ـ پیلو، مویرا ـ تیلور، کلر ، (1383) .  شناخت جرم‌شناسی، ترجمه میرروح‌ا... صدیق، انتشارات دادگستر.

[20] - مقدم ، علی اصغر ، یوسفی مراغه، مهدی ، رضایی، ارسلان ، (1393) ، بررسی جرم سازمان یافته در قوانین داخلی و قراردادهای دوجانبه ، انتشارات مرکز مطالعات و پژوهش‌های ناجا.

دکتر اسدالله افشار

• دکتر اسدالله افشار

• جرایم سازمان یافته

• جرم سازمان یافته

• جرم‌شناسی

• جرائم سازمان یافته

• گونه شناسی جرائم

• جرم

• جرائم بدون قربانی