نقد کتاب:

خار و میخک – رمان یحیی سینوار از تاریخ غزه در زندان

پايگاه خبري تحليلي «نيک رو»، شاید در اولین نمونه از رمانی که یک زندانی سیاسی عرب در دوران حبس خود نوشته است، «خار و میخک» یحیی سینوار، رئیس کنونی حماس، رمانی نیمه اتوبیوگرافیک است که تاریخ نوار غزه را روایت می‌کند.

«خار و میخک» رمانی جذاب است که توسط یحیی سینوار در دوران حبس طولانی‌اش در زندان‌های اسرائیل نوشته شده است. این روایت دریچه‌ای عمیق به انعطاف‌پذیری و اخلاق مردی را نشان می‌دهد که نقشی محوری در شکل‌دهی گفتمان بازی کرده است. این رمان در طول سال‌های حبس آشکار می‌شود و  روان مردی که توسط دیوارها محصور شده بود را می‌کاود، داستان استقامت را روایت می‌کند، و بینش‌هایی را درباره تفکر استراتژیک ارائه می‌دهد. خوانندگان نقش سینوار در رهبری فلسطین را در   راهروهای ذهن او دنبال می کنند، احتمالاً جایی که بذر عملیات «سیل الاقصی» در 15 مهر 1402 ( 7 اکتبر 2023 ) کاشته شده است. این روایت گواه بر روحیه مردمی است که در سایه درگیری ها زندگی می کنند و فداکاری های شخصی را که در سینوار و همرزمانش می پندارند برجسته می کنند. رهایی و مقاومت این دریچه ای به روح یک جنبش و قلب یکی از مرموزترین رهبران آن است. ترجمه این مجموعه تضمین می کند که شدت و اصالت صدای سینوار دست نخورده باقی می ماند و ثابت می کند که قدرت روایت از موانع زبانی فراتر می رود. «خار و میخک» که اکنون برای خوانندگان جهانی قابل دسترسی است، حاوی عمق احساسی و بینش سیاسی اثر اصلی است. از آنجایی که یحیی سینوار در حال حاضر استراتژی هایی را علیه اسرائیل از غزه تنظیم می کند، این رمان به عنوان یک قطعه ادبی حیاتی برای کسانی که به دنبال درک تنش های جاری در خاورمیانه هستند، ظاهر می شود. این بیش از یک داستان است. این برشی از تاریخ و عزم مردی است که نقش خود را بر چشم انداز ژئوپلیتیکی فلسطین حک می کند. با آشکار شدن راهبردهای سینوار، رمان او هم به عنوان بازتابی از گذشته و هم به عنوان دیدگاهی نبوی و پیش گویانه به آینده منطقه خودنمائی می کند.

«خار و میخک» نه تنها یک اثر داستانی، بلکه گواهی عمیق بر روح پایدار غزه است. این روایت که توسط یحیی سینوار در میان سایه های زندان های اسرائیل نوشته شده است، از داستان سرایی سنتی فراتر می رود تا نگاهی خام و بدون فیلتر به آن ارائه دهد. مبارزات روزمره و نبردهای ایدئولوژیک شخصیت هایش با روایتی به اندازه خارها و عطرآگین میخک، زندگی درهم تنیده یک خانواده فلسطینی در اردوگاه ساحلی غزه را به تصویر می کشد که بازتابی از امور شخصی در واقعیت های خشن است. این داستان گیرا، سرنوشت‌های شخصی را با آشفتگی‌های سیاسی بزرگ‌تر می‌پیوندد و نشان می‌دهد که چگونه زندگی‌های فردی به‌طور محسوسی از طریق مبارزات ملی نشان داده می‌شود، ما با محمود، پسر بزرگ‌تر، که به چهره محبوب مقاومت و راوی این داستان تبدیل می شود آشنا می‌شویم. سفری که او را از درون نگری به عمل هدایت می کند، همانطور که روایت آشکار می شود، ما را به چالش می کشد تا نه تنها سختی های پیش رو، بلکه انعطاف پذیری و پیوند مشترکی که این خانواده – و در نتیجه، مردم فلسطین – را به سمت امید و استقامت سوق می دهد، بهتر درک کنیم. «خار و میخک» به عنوان یک فراخوان برای درک واقعیت فلسطین عمل می کند - روایتی که توسط کسی نوشته شده است که از سکوت خودداری می کند و مستقیماً با قلب جامعه جهانی صحبت می کند. روایتی از مقاومت، هویت عمیق فرهنگی، و جست‌وجوی تسلیم‌ناپذیر برای آزادی و عدالت است که در صدای اصیل شخصیت‌هایش منعکس می‌شود.

یحیی سینوار، یک شخصیت محوری در سیاست فلسطین، به خاطر رهبری خود در حماس و نقش تأثیرگذارش در درگیری های جاری با اسرائیل شناخته شده است. تجربیات او در دوران زندان، دیدگاه‌ها و راهبردهای او را شکل داد که در کتاب «خار و میخک» به‌طور شیوا بیان شده است. این اثر بینشی برای درک پیچیدگی‌های مبارزات فلسطینی ارائه می‌کند. همانطور که رویدادهای خاورمیانه همچنان در حال تحول هستند. اقدامات و فلسفه های سینوار برای روایت مقاومت و خودمختاری در منطقه حیاتی است.

رمان درست قبل از شکست 1967 آغاز می شود که قبل از آن نوار تحت مدیریت مصر بود. احمد، راوی، دیدگاهی دوستانه نسبت به سربازان مصری دارد و معتقد است ارتش‌های عربی اسرائیل را در هم خواهند شکست و فلسطین را آزاد خواهند کرد تا پناهندگان آن بتوانند به خانه‌های خود بازگردند. با این حال، وقتی آنها شکست می خورند، شوکه می شود.

او شروع مقاومت در برابر اشغالگری اسرائیل را بازگو می‌کند و پرتاب بمب‌ها علیه گشت‌های ارتش اسرائیل را توصیف می‌کند که برای ورود به خیابان‌ها و کوچه‌های باریک اردوگاه آوارگان الشطی، محل وقوع رمان، با مشکلات زیادی مواجه شد. با این حال، پدر و عموی احمد هنگام جنگ با ارتش اسرائیل کشته می شوند.

پس از این، او خود را در خانه ای می بیند که با مادر، برادران، خواهر و پدربزرگش همراه با پسرعموهایش که مادرشان پس از ازدواج آنها را ترک کرده است، زندگی می کنند.  

احمد از طریق محمود، برادر بزرگترش که در حین تحصیل در مصر به ساف (جنبش آزادیبخش فلسطین) می پیوندد، اما پس از بازگشت بازداشت می شود، آگاهی سیاسی پیدا می کند. پسر عموی او، ابراهیم، نقش مشابهی را ایفا می کند، البته با رنگی کاملاً اسلامی. ابراهیم مکرراً با شخصیتی به نام شیخ احمد ( یاسین ) ملاقات می کند که یکی از بنیانگذاران حماس است که در سال 1383 ( 2004 ) توسط اسرائیل ترور شد.

این دو شخصیت و تأثیر آنها بر احمد، در تضاد کامل با حسن، برادر ابراهیم قرار دارد. حسن که از کودکی رفتار بدی داشته است، قبل از بازگشت به غزه برای جاسوسی برای اسرائیل، به اسرائیل می‌گریزد و در آنجا با یک دختر اسرائیلی زندگی می‌کند. سرانجام به دست ابراهیم کشته می شود. نویسنده با این شخصیت نشان می‌دهد که تنها فرزند یک مبارز آزادی بودن، لزوماً انسان را میهن دوست و نجیب نمی‌سازد!

این رمان در 30 فصل خود، انتخاب سخت برخی از آوارگان فلسطینی برای کار در اسرائیل را نیز به نمایش می گذارد. برخی آن را فرصتی برای بهبود شرایط زندگی خود برای خانواده خود می دانستند، در حالی که برای برخی دیگر چیزی جز خیانت نبود.

احمد وحشی گری اشغالگران اسرائیل و نوآوری و مقاومت، مقاومت فلسطین را توصیف می‌کند. به عنوان مثال، زمانی که اشغالگران دانشگاه اسلامی را می بندند، اساتید در مساجد مختلف سخنرانی می کنند.

به نظر می رسد که تقریباً هر جوان فلسطینی در یک مقطع زمانی توسط نیروهای اشغالگر حداقل به مدت یک ماه بازداشت می شود. در طول این بازداشت ها، بازجویان نظامی اسرائیل از وحشیانه ترین اشکال بازجویی استفاده می کنند.

نویسنده با به تصویر کشیدن بحث های داغ در خانه احمد بین ابراهیم و محمود، تفاوت های بین اسلام گرایان و ساف (جنبش آزادیبخش فلسطین) را برجسته می کند.

راوی ناامیدی شدید غزه را پس از تأثیر ناچیز موشک های صدام حسین که علیه اسرائیل در جریان جنگ کویت در سال 1370 ( 1991 ) شلیک کرد، توصیف می کند.

احمد همچنین چندین تلاش برای قاچاق اسلحه و مهمات به غزه را بازگو می کند که با وجود اهمیت، انجام این کار در آن زمان تقریبا غیرممکن بود.

به عنوان یک ابزار ادبی، سینوار از شخصیت احمد برای نمایندگی فلسطینی میهن‌ دوست استفاده می‌کند که به هیچ جناح سیاسی تعلق ندارد، اگرچه او مانند اکثر اعراب به طور کلی و غزه ای‌ها به طور خاص دارای گرایش مذهبی است.

علاوه بر این، سینوار از بی‌گناهی احمد در قبال مقاومت اسلام‌گرا استفاده می‌کند تا از طریق او وقایع را به شیوه‌ای بی‌طرفانه و عینی و با تکیه بر شخصیت ابراهیم، پسر عموی احمد، برای بازگویی این دیدگاه منتقل کند.

ابراهیم مسئول شناسایی ماموران اسرائیلی است که باعث می شود برادرش حسن را بکشد. یکی از طنزهای تلخ در این زمینه، کشته شدن فایز است، دوست صمیمی ابراهیم، فایز پس از همکاری با اطلاعات اسرائیل در جریان انتفاضه اول، به دست مقاومت کشته می شود.

شایان ذکر است که سینوار مسئول شناسایی عوامل اسرائیلی در زندگی واقعی بود و "ابو ابراهیم" نام جهادی سینوار بود.

در سرتاسر رمان، زندگی غزه ای ها با سادگی و فروتنی مشخص می شود، چه در لباس، چه در غذا و چه در عشق. در یک صحنه، احمد جوان پس از دریافت تنها نگاهی از یک علاقه عاشقانه، مادرش را برای خواستگاری از طرف او می فرستد.

این رمان همچنین پافشاری فلسطینی ها برای اخذ مدارک دانشگاهی را حتی در سخت ترین شرایط زندگی نشان می دهد.

راوی به پرسشی مبرم درباره بی میلی ساکنان کرانه باختری به شرکت در اقدامات مقاومتی تا زمان وقوع اولین انتفاضه در سال 1366 ( 1987 ) پاسخ می دهد. توضیح ارائه شده این است که اگر ارتش های سه کشور عربی نتوانند اسرائیل را شکست دهند، چگونه آنها می توانند؟ از این رو، آنها سیاست زندگی کن و اجازه بده زندگی کنند را می پذیرند.

این کتاب همچنین به بررسی شکاف بین فلسطینی ها بر سر توافقنامه اسلو در سال 1993 می پردازد.

از یک سو، محمود آن را راهی برای بازپس گیری سرزمین های از دست رفته در سال 1967 می داند و استدلال می کند که جناح ها باید خویشتن داری نشان دهند و از حمله به اسرائیل خودداری کنند. از سوی دیگر، ابراهیم آن را هدر دادن خون های مقاومت می داند.

پس از توافق اسلو، احمد و خانواده اش با بازگشت بسیاری از اعضای ساف و فلسطینی های خارج از کشور شوکه شدند.

به دلیل تعهدات اسلو و فشارهای اسرائیل و آمریکا، تشکیلات خودگردان فلسطین موظف گردید تعدادی از اعضای مقاومت را بازداشت کند، اما تشکیلات خودگردان پا را فراتر گذاشته و آنها را پس از بازداشت بدست شکنجه گران سپرد.

پس از ترور اسحاق رابین در سال 1374 ( 1995) پس از آن که دولت نتانیاهو از تعهدات خود در اسلو سرپیچی کرد، رویارویی بین فلسطینی ها و ارتش اسرائیل شعله ور شد و مواضع ابراهیم مهر تائید خورد.

در جریان انتفاضه دوم، ارتش اسرائیل ابراهیم را پس از خداحافظی با همسرش مریم، احمد و خواهر احمد با موشک ترور می کند. در صحنه آخر، احمد جرأت می کند یاسر، پسر ابراهیم را در آغوش بگیرد و محمود  اسراء، دختر ابراهیم را از معرکه دور کند، این در حالی که هر دو مرد در حال  بالا بردن تفنگ کلاشینکف، به نشانه وحدت ملی فلسطین و اهمیت مبارزه مسلحانه می باشند.

این رمان را نباید رمانی به معنای سنتی آن دانست. متن شامل توصیفاتی از عملیات نظامی است که با رویدادهایی از زندگی اجتماعی شخصیت اصلی آن در آمیخته است.

در پایان سینوار اشاره می کند که این شبه رمان را در سال 1383 (2004) در زندان بیرشوه در اسرائیل با عنوان کلیشه‌ای الشوك والقرنفل («خار و میخک») نوشته است، عنوانی دوتایی که در ادبیات زندگی‌نامه‌ای اخیر عربی بسیار رایج است تا تجربیات متضاد زندگی چون عشق و خشونت، امید و نا امیدی، لطافت و قدرت را به خوبی نشان دهد. عنوان مناسب‌تر ممکن است چیزی شبیه مقاومت و ایمان یا حتی ایمان به مقاومت  باشد.

با این حال، سینوار یک رمان نویس نیست و می توان از او به عنوان وقایع نگار غزه پس از سال 1346 ( 1967) قدردانی کرد. علاوه بر این، سینوار دامنه تفکر و کار خود را تنها به غزه محدود نکرد بلکه نوری نیز بر مردم کرانه باختری و اقدامات مقاومت در آنجا تاباند.

در نهایت، در سراسر خاطرات، تمرکز وسواس گونه و خلاقانه ای بر پروژه ساختن زیرساخت مقاومت به دو مفهوم فیزیکی و نهادی وجود دارد. ما شاهد رشد دانشگاه اسلامی، مدارس، شبکه های مقاومت بین کرانه باختری و غزه و همچنین جذب دانشمندان مورد نیاز برای ساخت سلاح مورد نیاز مقاومت توسط پسر عموی او هستیم. از خواندن خارها و میخک‌ها ، می‌توان این احساس را به دست آورد که وقایع 7 اکتبر واقعاً مدت‌ها زمان بارداری خود را طی می کرده است.

بقلم هشام طاها

 11 فوریه 2024

تارنمای الاهرام

برگردان و تنظیم علی اصغر شهدی

• علی اصغر شهدی

• خار و میخک

• یحیی سینوار

• تاریخ نوار غزه

• سیاست فلسطین

• حماس

• فلسطین

• اشغالگران اسرائیل

• مقاومت فلسطین

• هشام طاها

• کرانه باختری