قیام واگنر و تحلیل‌ها

پايگاه خبري تحليلي «نيک رو»، دیمیتری مدودف، معاون رئیس شورای امنیت روسیه به خبرنگاران گفت: شورش مسلحانه کوتاه مدت در روسیه یک عملیات خوب اندیشیده شده و برنامه ریزی شده با هدف به دست گرفتن قدرت در این کشور بود.

یوگنی پریگوژین[1]، رئیس شرکت نظامی خصوصی روسی گروه واگنر[2]، و دستیارانش قیام را در اوایل روز شنبه منتهی به شنبه شب 24 ژوئن  2023( 3 تیر 1402) آغاز کردند. با این حال، این شورش کور با میانجیگری بلاروس به پایان رسید.
 

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه در نطقی تلویزیونی، شورش گروه نظامی واگنر را خنجری از پشت بر پیکر روسیه، عنوان کرد و خواهان آن شد که هر گونه اختلاف در جریان «عملیات نظامی ویژه»، کنار گذاشته شود. پوتین، شورش گروه واگنر را «تهدیدی مرگ‌بار و اردوکشی تبهکارانه و ماجراجویانه» و «خنجری از پشت» بر پیکر روسیه نامید و تأکید کرد که هر کاری برای دفاع از کشورش انجام خواهد داد و اجازه وقوع «جنگ داخلی» را نخواهد داد.
بسیاری از فرمانده‌هان رده بالای ارتش روسیه از پریگوژین رهبر گروه واگنر درخواست کردند تا ازتنش زایی خودداری کرده و وضعیت را به شرایطی شبیه به جنگ داخلی نکشاند، اما با مخالفت سرسختانه وی و عبور قوای واگنر از مرزهای روسیه به سمت شهرهای روستوف و بلگورود مواجه گشتند در حالی که کلیه نیروهای نظامی و امنیتی فدراسیون روسیه به حالت آماده باش درآمده و برای درگیری آماده بودند.   
 

سازمان امنیت داخلی روسیه در بیانیه از نیروهای واگنر خواست تا سلاح خود را بر زمین بگذارند؛ در این بیانیه آمده است: "ما از مبارزان واگنر می‌خواهیم که مرتکب اشتباهات جبران ناپذیر نشوند، از هرگونه اقدام زورمندانه علیه مردم روسیه جلوگیری کنند، دستورات جنایتکارانه و خائنانه پریگوژین را اجرا نکنند و اقداماتی را برای بازداشت او انجام دهند".
دمیتری مدودف در واکنش خود نسبت به درگیری های رخ داده در این کشور گفت: اکنون مهمترین چیز برای شکست دادن دشمن خارجی و داخلی که تشنه پاره پاره کردن سرزمین مادری ماست، برای نجات کشورمان، تجمع در اطراف رئیس جمهور، فرمانده عالی نیروهای مسلح کشور است؛ انشعاب و خیانت ... این راهی است به بزرگترین تراژدی، یک فاجعه جهانی. ما اجازه نمی‌دهیم؛ دشمن شکست خواهد خورد، پیروزی از آن ما خواهد بود.
 

ماجراجویی رهبر واگنر پس از توافق با کرملین به سرعت متوقف شد و پریگوژین در ازای تضمین‌های امنیتی، برنامه‌های شورش خود را متوقف کرد. عقب‌نشینی سریع واگنر در حقیقت شکست غرب  و ناتو باید تلقی شود. به عنوان بخشی از این توافق، گزارش شده است که پریگوژین روسیه را به مقصد بلاروس ترک کرده است در حالی که جنگنده‌های واگنر او جذب ارتش روسیه می‌شوند.
سرویس امنیت فدرال روسیه نیز پرونده جنایی را به اتهام فراخوان برای شورش مسلحانه رد کرده است.
 

پریگوژین با آگاهی از اینکه واحد واگنر او به شدت توسط ارتش روسیه پیشی گرفته است به شورش پایان داد. ماموریت او علیه روسیه شبیه به ماموریت ائتلاف نظامی ناتو به رهبری ایالات متحده بود که تاکنون حدود 100 میلیارد دلار سلاح به اوکراین برای مبارزه با روسیه ارسال کرده است.
این شورش مجنون وار با هوشمندی روسیه در کمتر از 24 ساعت مدیریت نظامی شده و پرونده‌اش با هرنوع تحلیل و نظری بسته شد اما بررسی دقیق تر آن نیازمند داشتن اطلاعات عمیق و آگاهی از پشت پرده این آشوب و شورش عجیب و غریب است که در زمان اندک نمی‌توان ارزیابی درستی از آن ارائه نمود و باید به آینده موکول نمود.   
زندگی در روسیه با ناامیدی ناتو و متحدانش به حالت عادی بازگشته است.
رسانه‌های دولتی غربی همیشه از Wagner PMC که اعضای آن در اوکراین به عنوان بخشی از "عملیات نظامی ویژه" روسیه می‌جنگند، به عنوان "مزدور" یاد می‌کردند.
 

واشنگتن‌پست و نیویورک‌تایمز می‌گویند «مقامات آمریکایی، از تصمیم یوگنی پریگوژین، فرمانده گروه واگنر برای شورش مطلع بوده‌اند». مارگاریتا سیمونیان، سردبیر راشا تودی و رئیس‌ تلویزیون دولتی روسیه هم گفته است: «شکی نیست که شورش اخیر گروه واگنرعلیه کرملین، توسط سرویس‌های مخفی آمریکا، انگلیس و شاید یکی از کشورهای خاورمیانه سازماندهی شده بود».
الکساندر ووچیچ رئیس‌جمهور صربستان و سردبیر «راشاتودی» از جمله چهره‌های سیاسی هستند که می‌گویند، آنچه در روسیه به شکل «شورش 24 ساعته گروه واگنر» رخ داد، کار سرویس‌های اطلاعاتی غرب، انگلیس و اسرائیل  بوده و آن‌ها را متهمین اصلی و پشت پرده این شورش معرفی کرده‌اند . همزمان همان گونه که بیان شد نیویورک تایمز، واشنگتن پست، بی‌بی‌سی و سی‌ان‌ان نیز اعلام کردند مراکز اطلاعات آمریکا پیش از وقوع این شورش از همه چیز اطلاع داشتند!   
 

وزیر خارجه آمریکا درموضعی در این خصوص در روز یکشنبه 25 ژوئن( 4 تیر 1402) اظهار داشته؛ «آشوب ایجاد شده به‌ دست واگنر که چالشی بی‌سابقه را برای پوتین رقم زد، ممکن است هنوز تمام نشده باشد و هفته‌ها یا ماه‌ها ادامه یابد». این اعلام موضع در حقیقت خط و نشان کشیدن برای ناآرامی‌های دیگر در روسیه ابراز شده است که چه بسا خبر از نقشه‌هایی در آینده باشد و این هشدار را باید روسیه جدی تلقی کند.
در جریان این شورش سریع، دیگر در روایت خبری غربی از آنها به عنوان مزدور یاد نمی‌شد، زیرا پریگوژین و برخی از نیروهایش از نبرد با نیروهای اوکراینی مورد حمایت ناتو به جنگ علیه فدراسیون روسیه تغییر مکان داده بودند.
پس از کودتا، عنوان "مزدور" به واحدهای پی ام سی واگنر بازگردانده شد.
پیمانکاران مسلح که دستورات نظامی خود را از فرمانده کل نیروهای مسلح روسیه می‌گیرند، موفق شدند چندین مقر ارتش را در شهر مرزی روستوف در جنوب روسیه تصرف کنند، در حالی که سایر نیروها تلاش کردند خود را به مسکو برسانند.
سرگئی سوروویکین، معاون فرمانده نیروهای مشترک روسیه در "عملیات نظامی ویژه" مسکو، از واگنر پی ام سی خواست تا از دستور رئیس جمهور پوتین پیروی کند و همه مسائل را به صورت مسالمت آمیز حل کند.
 

خبرگزاری‌های آمریکایی به نقل از منابعی می‌گویند که سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا از قبل می‌دانستند که پریگوژین در حال برنامه‌ریزی یک اقدام بزرگ علیه دولت روسیه است.
گفته می‌شود که ایالات متحده عمداً از اطلاع رسانی به مقامات روسیه در مورد این طرح اجتناب کرده است تا ببیند Wagner PMC تا کجا می‌تواند برای ایجاد درگیری داخلی در روسیه پیش رود.
البته برخی از تحلیل‌گران در تحلی‌های خود گفته‌اند؛ حمله گروه واگنر به داخل خاک روسیه و پیشروی آنها تا ۲۰۰ کیلومتری مسکو، اتفاقی بود که هر چند فعلا با توافق انجام شده میان پوتین و پریگوژین به صورت ظاهری خاتمه یافته، اما ابعاد و پیامدهای آتی آن می‌تواند به عنوان آتشی زیر خاکستر باشد.
در طول این دو روز ناآرامی در روسیه حتی یک قطره خون هم ریخته نشد.
بسیاری از ناظران بر این باورند که پریگوژین با سازمان‌های اطلاعاتی خارجی در تماس بوده است که تلاش می‌کردند همان ماموریت پریگوژین را انجام دهند، اما از طریق اقدامات دیگر، چیزی که سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه آن را جنگ ترکیبی همه‌جانبه علیه کشورخود خواند.
 

رهبران غربی نیز ناامید شده‌اند زیرا در جریان کودتای کودتا، رهبران نظامی روسیه، سیاستمداران، مقامات ارشد و مردم به حمایت از پوتین برخاستند و به نشانه حمایت قوی از رهبر روسیه گرد او جمع شدند.
پوتین با ایراد یک سخنرانی بسیار تحقیرآمیز، نقش کلیدی در پایان دادن به شورش مسلحانه ایفا کرد و کسانی را که می‌خواهند "آشفتگی داخلی" ایجاد کنند، با پاسخی تند تهدید کرد.
مقامات ارشد روسیه به غرب نسبت به استفاده از شورش برای پیشبرد "اهداف روس هراسی" خود هشدار داده بودند و گفتند که این کار بیهوده خواهد بود.
Wagner PMC رهبری نبردبرای شهرباخموت اوکراین را برعهده داشته است که طولانی ترین و مرگبارترین نبرد بین نیروهای روسیه و اوکراین از زمان آغاز درگیری در فوریه 2021 بوده است.
برخی از تحلیلگران بر این باورند که با طولانی کردن نبرد و دادن زمان به اوکراین برای برنامه ریزی دقیق برای ضد حمله خود، مهارت رزمی را نشان داد که نیروهای مسلح واگنر فاقد آن بودند.
 

وبگاه لبنانی«العهد» با انتشار یادداشتی با تیتر «شورش واگنر؛ شری گریزناپذیر» به قلم «حیّان نیّوف» به بررسی این رویداد پرداخت و نیمه پر لیوان این شورش را، نمایان شدن اعتراض به‌صورت نظامی دانست و نوشت: «آنچه در روسیه اتفاق افتاد، دیر یا زود اتفاق می‌افتاد. همه روس‌ها به‌طور مطلق به ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه وفادار نیستند و از رویکردهای او حمایت نمی‌کنند. در روسیه گروهی وجود دارد که با فرهنگ غرب و گرایش‌های نئولیبرالی همسو است. هرچند که این گروه در اقلیت است، اما به‌هرحال وجود دارد».
نویسنده مقاله مارالذکر تصریح کرد: «این خوش‌شانسی مسکو بود که اعتراضی که انتظار می‌رفت؛ در قالب نظامی یا تحت عنوان شورش نظامی خود را نشان داد، زیرا شورش و اعتراض غیرنظامی، پیامدهای شدیدتری به همراه دارد و بر شکاف داخلی تأثیر می‌گذارد».[3]
با توجه به تحلیل‌ها و یادداشت‌های صاحب نظران، بی‌تردید دستگاه اطلاعاتی روسیه از مقاصد رئیس گروه واگنرآگاه بودند و پوتین نیزازآن اطلاع داشته که توانسته‌اند این غائله را در کمتر از 24 ساعت پایان بخشند؛ و قطعا در باره چرایی آن و اتخاذ این تصمیم از سوی پوتین دلائلی وجود دارد و این دلایل که مسلما  ارتباط مستقیم با جنگ اوکراین دارد باید واکاوی و مورد نقد و بررسی قرار گیرد تا نسبت به آن داوری و ارزیابی صورت پذیرد.   
 

کارشناسان خاطرنشان کرده اند که به همین ترتیب، مدت زمان نبرد به روسیه فرصت داده است تا برای ضد حمله اوکراینی که در نهایت اخیراً توسط کیف آغاز شد، آماده شود. و به گفته مقامات غربی تاکنون در همه زمینه‌ها شکست خورده است.
پریگوژین تلاش برای شورش را با ادعای اینکه نیروهایش با حمله هوایی مورد اصابت قرار گرفته‌اند آغاز کرد و رهبری نظامی روسیه را متهم کرد که اعضای واحد خود را در اوکراین با این حمله هوایی کشته است. او هیچ مدرکی برای اثبات ادعای خود ارائه نکرد. مدودف این اتهام را "بیهوده" توصیف کرد.
رئیس جمهور اسبق روسیه خاطرنشان کرد که با توجه به آمادگی بالای شورش، هماهنگی حرفه‌ای عمل و مدیریت کیفی تحرکات نیروها، می‌توان از یک طرح نظامی فکر شده و مشارکت در شورش صحبت کرد. افرادی که قبلاً در واحدهای زبده نیروهای مسلح روسیه یا احتمالاً متخصصان خارجی خدمت می‌کردند."
دیمیتری پسکوف، سخنگوی ریاست جمهوری روسیه به خبرنگاران گفت که "توافقی حاصل شد که نیروهای پی‌ام‌سی واگنر به اردوگاه‌ها و مکان‌های استقرار خود بازگردند. برخی از آنها، اگر بخواهند این کار را انجام دهند، می‌توانند بعداً با وزارت دفاع قرارداد ببندند." این همچنین در مورد مبارزانی که تصمیم گرفتند در این «شورش مسلحانه» شرکت نکنند، صدق می‌کند.»
این سخنگو همچنین گفت: «در تشکیلات نظامی [پی ام سی واگنر] تعدادی جنگجو بودند که در همان آغاز [شورش مسلحانه] نظر خود را تغییر دادند و بلافاصله بازگشتند».
 

پسکوف در اظهاراتی که توسط تاس منتشر شد، افزود: آنها حتی از پلیس راهنمایی و رانندگی و همچنین کمک‌های دیگر برای بازگشت به محل استقرار دائمی خود درخواست کرده‌اند.
طی شش ماه گذشته، پریگوژین با سرگئی شویگو، وزیر دفاع روسیه و والری گراسیموف، رئیس ستاد کل روسیه، درگیری ایجاد کرده بود.[4]
پوتین ازتاجرپشت سر واگنر خواسته بودتا اختلافات خود را به روشی مسالمت آمیزحل وفصل کند. پریگوژین برعکس آن را انتخاب کرد و این موضوع نشان داد که نیت واقعی او چیست و چه کسی پشت سر او ایستاده است.
کاروانی از نیروهای وی از مرز از میدان نبرد در اوکراین به یک شهر مرزی روسیه عبور کرد و در مقطعی کنترل کامل آن را به دست گرفت، قبل از اینکه ارتش روسیه به سرعت قدرت را به دست آورد.
واحدهای او هواپیما ندارند، بنابراین هیچ شانسی برای موفقیت در شورش مسلحانه او وجود نداشت. ارتش روسیه می‌توانست تمام نیروهای خود را هنگام عبور از مرز از بین ببرد و مسکو از برتری هوایی قدرتمندی برخوردار بود. از زمان درگیری در اوکراین، مقامات در کیف بارها از کمبود هواپیماهای جنگی پیشرفته متناسب با نیروی هوایی روسیه شکایت کرده‌اند. زمانی که کشوری که توسط ناتو به رهبری ایالات متحده حمایت می‌شود، با بیش از100 میلیارد دلار محموله تسلیحات پیشرفته نمی‌تواند با نیروهای روسیه مقابله کند، تصور موفقیت یک واحد درتلاش برای کودتا کاملا غیرممکن است. با بازگشت واحدهای واگنر به پایگاه‌های خود، به نظر می‌رسد که این قسمت عجیب و غریب و همچنین پریگوژین به سمت سطل‌های گرد و غبار تاریخ می‌رود.[5]
 

در پایان این یادداشت چند نکته را در خصوص این شورش عجیب و غریب از نگاه تحلیل گران و صاحب نظران یادآور می‌شوم:
1- پریگوژین به عنوان یکی از متحدان نزدیک پوتین؛ به چه دلیل چنین اقدام متهورانه‌ای را انجام داده است؟
2- به احتمال فراوان مولفه و مسائل پشت پرده زیادی در هرم قدرت کرملین وجود داشته و درجریان است که منجر به حمله بازوی عملیاتی مهم ارتش روسیه به داخل خاک کشور خود شده است. این موضوع و دلایل آن باید روشن شود.
3- واگنر برای همیشه از صحنه قدرت روسیه حذف می‌شود یا اینکه تازه ماجرا شروع شده و ابعادی وسیع‌تر به خود خواهد گرفت؟ [6]
4- رسانه‌های غربی مدعی ارتباط ستاد مشترک ارتش روسیه با واگنر و حتی تأمین مالی آن هستند. براین اساس، واگنر به طور مرتب از زیرساخت‌های نظامی روسیه استفاده کرده است.
5- ماهیت واگنر در روایت رسمی روسیه، یک گروه خصوصی و در روایت روزنامه‌نگاران و دولت‌های غربی، یک شاخه از ارتش روسیه است.
6-  در جنگ اوکراین برخی کارشناسان هشدار می‌دادند واگنر تا زمانی که پوتین نسبتا قوی است و قادر به حفظ تعادل بین گروه‌های مختلف است، خطرناک نیست. اما کوچک‌ترین تغییر می‌تواند پریگوژین را وادار کند تا مقامات را به چالش بکشد.
7- برخلاف انتظارها از نیروهای مسلح روسیه، آنها نتوانستند در برابر وقوع بحران اقدام مناسب را نشان داده و پس از بروز آن نیز سرعت عمل لازم را نداشتند. [7]
8- گروه زیادی از نیروهای واگنر که فریب خورده بودند پس از آنکه پوتین اقدام آنان را خیانت خواند، تسلیم شدند و به ارتش پیوستند.
9- و....
 

[1] - پریگوژین، رهبر گروه واگنر در زمان حکومت شوروی زندانی بود و هم‌زمان با فروپاشی شوروی، آزاد شد. اولین فعالیت‌های اقتصادی او به فروش ساندویچ‌های هات‌داگ مربوط است و از همین طریق توانست رستوران‌هایی در روسیه ایجاد و قراردادهایی با دولت روسیه منعقد کند. پذیرایی از میهمانان پوتین باعث شد، پریگوژین با لقب «آشپز پوتین» شناخته شود. تأسیس واگنر به او نسبت داده شده است. شخص دیگری که در بنیان‌گذاری واگنر مطرح است، دیمیتری اوتکین، یکی از فرماندهان سابق نظامی روسیه است. ظاهرا نام واگنر به علایق او به یک آهنگساز آلمانی مربوط است.
[2] - واگنر از سال 2014 با داشتن ده‌ها هزار نفر نیرو شکل گرفت، در الحاق شبه‌جزیره کریمه به روسیه، عملیات نظامی دونباس، جنگ اوکراین و همچنین در جنگ‌های سوریه، لیبی، آفریقای مرکزی و مالی برای کاخ کرملین فعالیت مؤثری داشت. برخی واگنر را شاخه‌ای غیر رسمی از ارتش روسیه می‌دانند که منافع مسکو را تأمین می‌کند. همچنین گزارش‌هایی، واگنر را نیروی نیابتی روسیه در عملیات‌های برون‌مرزی معرفی کرده‌اند. همین مسأله باعث می‌شود توانایی گروه واگنر برای ایجاد خطرات جدی یا کودتا به چالش کشیده شود. با این حال نمی‌توان واگنر را دقیقا برابر با ارتش روسیه فرض کرد.
[3] - نیمه پر لیوان شورش ناتمام واگنر. رسالت: یکشنبه 4 تیر ماه 1402- شماره  10618.  
[4] - پریگوژین رابطه خوبی با وزارت دفاع روسیه نداشت و از سه ماه پیش نشانه‌های تنش میان او و سرگئی شویگو، در رسانه‌ها هویدا شده بود. پریگوژین بر این باور است که از برنامه‌های هدفمند وزارت دفاع برای به غل و زنجیر کشیدن واگنر و تلاش برای محدود کردن آن، تحت شرایط و دستورات رهبری نظامی روسیه، آگاه است. امری که او را بر آن داشت تا اظهارات مکرری را که سه ماه پیش و در جریان نبرد برای آزادی «باخموت» آغاز کرده بود، بیان کند. وی ضمن انتقاد شدید از عملکرد وزیر دفاع روسیه، حتی خواستار برکناری او شده بود. در فاصله پایان عملیات آزادسازی باخموت و شکست ضد حمله اوکراین، روند بی‌نیاز شدن تدریجی از نیروهای واگنر در خطوط مقدم آغاز شد. پس‌ازآنکه پریگوژین اعلام کرد که نیروهایش از باخموت عقب‌نشینی خواهند کرد، نیروهای مسلح روسی زیر نظر وزارت دفاع، جای آن‌ها را گرفتند و بدون نیاز به واگنر، ضد حمله اوکراین را به شکست کشاندند. به نظر می‌رسد که این موضوع بر خشم و کینه پریگوژین که گمان می‌کرد نیروهای روسیه نمی‌توانند بدون واگنر بجنگند و پیروزی کسب کنند، همه این‌ها موجب شد تا فرمانده واگنر، به فکر یک ماجراجویی احمقانه بیفتد. وی با نیروهایش از اوکراین وارد روسیه و به‌طور مشخص شهر راهبردی روستوف واقع در جنوب غرب روسیه شد و کنترل مقر فرماندهی عملیات نظامی جنگ اوکراین را به دست گرفت و از آنجا، شورش مسلحانه خود را اعلام کرد.
[5] - Karbalaei. Ali. Quick end to Wagner insurrection upsets the West. Tehran Times (TT). June 26, 2023 - 12:28    

[6] - ستاری؛ محمدرضا. چند سناریو در مورد شورش واگنر علیه پوتین. جهان صنعت: دوشنبه 5 تیر ماه 1402- شناسه خبر : 375700.
[7] - طالبی؛ سید مهدی. شوک روسی. فرهیختگان: یکشنبه 4 تیر ماه 1402- شماره 3896.  
 

دکتر اسدالله افشار

• دکتر اسدالله افشار

• دیمیتری مدودف

• شورای امنیت روسیه

• شورش مسلحانه در روسیه

• یوگنی پریگوژین

• گروه واگنر

• واگنر

• بلاروس

• ولادیمیر پوتین

• رئیس‌جمهوری روسیه

• عملیات نظامی ویژه

• شورش گروه واگنر

• ارتش روسیه

• کرملین

• اوکراین

• مبارزه با روسیه

• Wagner PMC

• فرمانده گروه واگنر

• مارگاریتا سیمونیان

• رئیس‌جمهور صربستان

• شورش واگنر

• جنگ اوکراین

• دیمیتری پسکوف

• شورش مسلحانه