هشدار راهبردی رهبری به نخبگان رسانه‌ای و فرهنگی کشور

پايگاه خبري تحليلي «نيک رو»، سخنان روز پنجشنبه 20 آذر ماه  سال جاری رهبر معظم انقلاب در سالروز میلاد حضرت فاطمه زهرا(س) ؛ چشم‌انداز روشنی از ماهیت«جنگ ادراکی و رسانه‌ای غرب علیه ایران» ارائه داد. آنچه معظم‌له برآن تأکید کردند، این است که فشارهای نظام سلطه نه تنها نظامی و اقتصادی، بلکه روانی، فرهنگی و معرفتی است؛ جنگی که مستقیماً متوجه «دل، جان و مغز مردم ایران» می‌شود.

رهبر انقلاب با اشاره به هیاهو و هوچی‌گری رسانه‌های آمریکایی و اروپایی، یادآور شدند که دشمن پس از ناکامی‌های میدانی در منطقه، اکنون بیش از هر چیز به‌دنبال تصرف ذهنی جامعه ایران است. این جنگ تبلیغاتی، مبتنی براغراق، تحریف واقعیت‌ها، سیاه‌نمایی اقتصادی، برجسته‌سازی نارضایتی‌ها و القای بی‌ثباتی است؛ راهبردی که هدف نهایی آن، فروریختن امید ملی و شکستن اعتماد عمومی است.

واقعیت آن است که شکست‌های آمریکا و اسرائیل در غزه، لبنان، سوریه و به‌ویژه نبرد ۱۲ روزه با ایران، هژمونی روایت‌سازی غرب را آسیب‌پذیر کرده است. ازاین‌رو اتاق‌های فکر و شبکه‌های رسانه‌ای غربی تلاش می‌کنند با جریان‌سازی هدفمند، روایت ایران را تخریب و ذهن نسل جوان را زیر فشار روانی قرار دهند. این همان چیزی است که رهبر معظم انقلاب آن را «جنگ معنوی» و «درگیری تبلیغاتی با یک جبهه وسیع» توصیف کردند.

تأکید رهبری براینکه دشمن درپی «تغییر دل‌ها و مغزها»ست، یک هشدار راهبردی به نخبگان رسانه‌ای و فرهنگی کشور است. زیرا اگر نبرد روایت‌ها جدی گرفته نشود، حتی پیروزی‌های بزرگ در میدان نیز در ذهن جامعه بی‌اثر می‌شود. ازاین‌رو، جهاد تبیین[1]، بازنمایی واقعیت‌ها[2]، ارتقای سواد رسانه‌ای[3] وایستادگی دربرابرجنگ روانی دشمن[4]، مهم‌ترین وظایف نخبگان، دانشگاهیان و رسانه‌ها در شرایط کنونی است. برای آن چه بیان شد چند راهکار مناسب هم در ذیل ارایه می شود: 

  * همکاری چندسیستمی در آموزش سواد رسانه‌ای از کودکی تا بزرگسالی.
  * استفاده از پلتفرم‌های اختصاصی برای آموزش و تبیین.
  * تقویت تاب‌آوری روانشناختی مانند خودکارآمدی و خوش‌بینی.

از «نبرد سخت» تا «میدان معنا»؛ چرا جهاد تبیین مسئله‌ی زمانه ماست؟

در جهان معاصر، حقیقت دیگر صرفاً قربانی جنگ نظامی نیست؛ قربانی روایت‌ها، تصویرسازی‌ها و مهندسی ادراک‌هاست. قدرت‌های سلطه‌گر دریافته‌اند که پیش از فروپاشی یک ملت باید ذهن او را تسخیر کرد؛ پیش از شکست در میدان، باید شکست را در افکار عمومی القا نمود؛ و پیش از تحمیل اراده سیاسی، باید معیار تشخیص حق و باطل را مخدوش ساخت.

در چنین شرایطی، مفاهیمی چون جهاد تبیین، بازنمایی واقعیت‌ها، ارتقای سواد رسانه‌ای و ایستادگی در برابر جنگ روانی دشمن نه شعارند و نه توصیه‌های اخلاقی؛ بلکه اجزای یک راهبرد کلانِ بقا، استقلال و مقاومت معرفتی محسوب می‌شوند. این چهار، حلقه‌های یک زنجیره‌اند: اگر یکی تضعیف شود، کل منظومه فرو می‌ریزد.

۱. جهاد تبیین؛ قلب تپنده‌ی نبرد شناختی

جهاد تبیین، صرفاً «پاسخ‌گویی» یا «اطلاع‌رسانی» نیست؛ بلکه کنش فعال، پیش‌دستانه و مسئولانه در میدان معنا و ادراک اجتماعی است.

در این جهاد، نخبه، استاد دانشگاه و رسانه‌گر:

  * منفعل نیست، راوی است؛
  * دفاعی عمل نمی‌کند؛ چارچوب می‌سازد؛
  * فقط خبر نمی‌دهد؛ تحلیل و تفسیر ارائه می‌کند.

جهاد تبیین یعنی:

  * روشن‌سازی ریشه‌ها، نه فقط نتایج؛
  * افشای منطق قدرت پشت روایت‌ها؛
  * اتصال رویدادهای پراکنده به یک تصویر کلان و قابل فهم.

  *   * بدون جهاد تبیین، واقعیت‌ها حتی اگر وجود داشته باشند، دیده نمی‌شوند.

۲. بازنمایی واقعیت‌ها؛ میدان اصلی نبرد روایت‌ها

واقعیت، ذاتاً گویا نیست؛ این روایت است که به واقعیت معنا می‌دهد. دشمن دقیقاً از همین نقطه وارد می‌شود

نه با جعل کامل واقعیت، بلکه با:

  * برجسته‌سازی گزینشی؛
  * حذف زمینه‌ها؛
  * وارونه‌سازی نسبت علت و معلول؛
  * قهرمان‌سازی از متجاوز و قربانی‌نمایی از مجرم. 

بازنمایی واقعیت‌ها، یعنی:

  * قرار دادن هر رخداد در بستر تاریخی، سیاسی و حقوقی خود؛
  * شکستن قاب‌های تحریف‌شده رسانه‌های مسلط؛
  * بازگرداندن صدا به حذف‌شدگان و حقیقت به حاشیه‌رانده‌شدگان.

  *   * جهاد تبیین بدون بازنمایی دقیق واقعیت‌ها، به خطابه‌ای بی‌اثر تبدیل می‌شود.

۳. ارتقای سواد رسانه‌ای؛ شرط امکان هر نوع تبیین پایدار

حتی دقیق‌ترین تبیین‌ها، اگر مخاطب ابزار فهم و تحلیل رسانه‌ای نداشته باشد، بی‌اثر یا کوتاه‌عمر خواهند بود.

سواد رسانه‌ای یعنی:

  * تشخیص خبر از تحلیل؛
  * تمایز روایت از واقعیت؛
  * شناخت تکنیک‌های اقناع، القا، ترس‌آفرینی و دوگانه‌سازی؛
  * آگاهی از منافع پشت هر رسانه و پلتفرم.

جامعه‌ای با سواد رسانه‌ای:

  * هیجانی واکنش نشان نمی‌دهد؛
  * اسیر موج‌های ساختگی نمی‌شود؛
  * «باور» را جایگزین «بررسی» نمی‌کند.

  *   * سواد رسانه‌ای، زیرساخت اجتماعی جهاد تبیین است. بدون آن، تبیین‌ها مصرف لحظه‌ای دارند.

۴. ایستادگی در برابر جنگ روانی دشمن؛ خروجی طبیعی سه مؤلفه پیشین

جنگ روانی، زمانی مؤثر است که:

  * تبیین غایب باشد؛
  * واقعیت تحریف شود؛
  * مخاطب ناتوان از تحلیل باشد.

در مقابل، ایستادگی در برابر جنگ روانی:

  * یک واکنش احساسی نیست؛
  * یک شعار سیاسی نیست؛

بلکه نتیجه‌ی منطقیِ جهاد تبیینِ مستمر + بازنمایی درست واقعیت + سواد رسانه‌ای عمومی است.

در این وضعیت:

  * شایعه، پیش از انتشار می‌میرد؛
  * عملیات روانی، پیش از اثرگذاری افشا می‌شود؛
  * جامعه، به‌جای اضطراب، به تحلیل می‌رسد.

  *   * ایستادگی، محصول آگاهی است؛ نه دستور و نه اجبار.

۵. پیوند راهبردی چهار مؤلفه؛ یک چرخه‌ی زنده و بازتولیدشونده

این چهار عنصر، به‌صورت خطی عمل نمی‌کنند؛ بلکه یک چرخه‌ی پویا می‌سازند:

  * جهاد تبیین → چارچوب فهم را می‌سازد؛
  * بازنمایی واقعیت‌ها → مواد خام تبیین را تأمین می‌کند؛
  * سواد رسانه‌ای → توان فهم و هضم تبیین را ایجاد می‌کند؛

  * ایستادگی در برابر جنگ روانی → ثمره اجتماعی و امنیتی چرخه است؛

و این ایستادگی، خود دوباره فضای امن‌تری برای تبیین مؤثرتر فراهم می‌کند.

جان کلام این که؛ مسئولیت تاریخی نخبگان، دانشگاهیان و رسانه‌ها :

  * در عصر جنگ ادراک‌ها، بی‌طرفی یک توهم است و سکوت، همدستی ناخواسته با تحریف؛
  * نخبگان، دانشگاهیان و رسانه‌ها اگر تبیین نکنند، دشمن تبیین می‌کند؛
  * اگر روایت نکنند، تحریف روایت می‌شود؛
  * اگر آموزش ندهند، فریب نهادینه می‌شود؛
  * جهاد تبیین، نه یک انتخاب سیاسی، بلکه یک وظیفه معرفتی و اخلاقی است؛ وظیفه‌ای برای صیانت از حقیقت، عقلانیت جمعی و امنیت روانی جامعه.

منابع:

  * اتوسن جنگ نرم2 (ویژه جنگ رسانه‌ای)، انتشارات بین المللی ابرار معاصر، تهران،  1383 .        
  * رنجبران، داوود .جنگ نرم،  نشر ساحل اندیشه تهران، 1389.
  * رسانه‌ها و ثبات سیاسی؛ مجموعه مقالات، پژوهشکده مطالعات راهبردی، 1381.
  * رحمت الله صادقی، جدال رسانه‌ای (بررسی یک پرونده)؛ سازمان انتشارات گفتمان، 1379.
  * حاجی نجاری ، عباس، الگوی عملی مقابله با جنگ رسانه‌ای و تبلیغاتی دشمن ، ستاد حقوق بشر قوه قضائیه،1397. 
  * ضیایی‌پرور، حمید انتشارات: موسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر تهران چاپ: 1383.
  * دفلور، ملوین و اورت دنیس (1383). شناخت ارتباط جمعی. ترجمه سیروس مرادی. تهران: انتشارات سروش. 
  * سلطانی‌فر ، محمد ، پژوهش‌نامه‌ی رسانه و جنگ نرم، فصلنامه عملیات روانی شماره 35، بهار 1392.
  * شفیعی سروستانی ، ابراهیم . سلامت جنسی در جامعه اسلامی 1395 . انتشارات اداره کل پژوهش های رسانه . 
  * عبداللهی ، محمد . تدوین رهیافت های براندازی درکمیته خطر جاری آمریکا، کیهان، 1389.
  * اسکندری ، محمد. تخصصی،شبکه‌های اجتماعی، جنگ رسانه‌ای و امنیت ملی، 1۳۹۷ . 

پی‌نوشت:

1- جهاد تبیین: الف) توضیح درست واقعیت‌ها و روش‌های دشمن به جامعه.    ب) تثبیت گفتمان حقیقت و پاسخ قاطع به شبهات.

2- بازنمایی واقعیت‌ها و مقابله با جنگ روانی: الف) افشا کردن دروغ و فریب دشمن (جنگ روانی، شناختی، ادراکی).  ب) برجسته کردن دستاوردهای ملی و امیدآفرینی برای حفظ انسجام.   ج) حفظ امنیت روانی و ثبات اجتماعی.. 

3- ارتقای سواد رسانه‌ای: الف) آموزش تحلیل انتقادی پیام‌های رسانه‌ای و شناسایی سوگیری و دستکاری.  ب) تبدیل افراد از مصرف‌کننده منفعل به شهروند آگاه و فعال.  ج) تقویت تاب‌آوری رسانه‌ای برای مقاومت در برابر پروپاگاندای دشمن. 

4- ایستادگی در برابر جنگ شناختی:  الف) شناسایی و مقابله با شگردهای فرهنگی و رسانه‌ای دشمن (مانند تحریف حقایق).   ب) حضور فعال در عرصه تولید محتوا با بصیرت و دانش.  

دکتر اسدالله افشار