نقش کاریکاتوریست‌ها در بیداری مردم

پايگاه خبري تحليلي «نيک رو»، هنر طنزبه اشکال گوناگون در زمان‌های مختلف خود را به نمایش گذاشته است. گاهی در قالب متن، گاه تصویر، گاهی در قالب پیامک و امروز در قالب کاریکاتور.[1] طنز با زندگی بشر ممزوج وجزء جدانشدنی آن است. آدمی می‌خندد پس هست. این نگاه خنده با هویت عقلانی و هویت انسانی اوگره خورده است.

هنرکاریکاتور خیلی پیش از پیدایش روزنامه‌نگاری و حتی اختراع صنعت چاپ در دنیا رواج داشته و در واقع عمری به درازای تاریخ مکتوب انسان دارد. این هنر در عصر باستان شناخته شده و رواج داشته‌است. اولین کاریکاتورهایی که در آن‌ها مسائل سیاسی و اجتماعی مطرح شد، در حفاری‌های شهر پمپی به دست آمده که تقریباً ۱۹۰۰ سال پیش در زیر گدازه‌های آتش‌فشانی پنهان بود. این کاریکاتورها بر روی ستون‌های سنگی کنده شده بود و در معرض دید همگان قرار داده می‌شد. در قرن اخیر اگر چه در نقاشی‌های نقاشان بزرگ قرن ۱۶ میلادی، از قبیل هولباین، بروگل نقشهای کاریکاتور فراوان به چشم می‌خورد، اما سنت کاریکاتور سازی که اساس آن تأکید برجنبه‌های خنده‌آوراشخاص، موضوع کاریکاتور است. درقرن ۱۷ میلادی به‌دست آگوستینو کاراچی در ایتالیا پایه‌گذاری شد.

آگوستینو کاراچی نقاش ایتالیایی اولین هنرمندی بود که برای سرگرمی خود و دوستانش ازچهره واقعی، تصاویرکمیک می‌کشید. کسانی که از کارگاه او دیدن می‌کردند، سوژه‌های تصاویری وی می‌شدند. این بازدید کنندگان چهره خود را به صورت سگ، خوک، قاطر یا حتی پارچ آب و قرص نان می‌دیدند.

معروفترین کاریکاتوریست درقرن ۱۸ میلادی نقاش انگلیسی ویلیام هوگارت بود(۱۷۶۴–۱۶۹۷). هوگارت نمی‌خواست به عنوان یک کاریکاتوریست شناخته شود.درحقیقت کارهای وی بسیارجدی‌تراز کاریکاتورهایی بود که پیش از آن کشیده شده بود. در طرح‌ها و نقاشی‌های وی تمام چیزهای شیطانی و احمقانه در انگلستان آن زمان نشان داده شده‌است. او به ندرت چهره واقعی مردم را می‌کشید، اما شخصیت‌ها در تصاویر وی شامل آدمهای خوب و بد، مستها، مردان و زنان مد پرست هستند. هوگارت هنرمندی بزرگ بود و نشان داد که یک کاریکاتوریست تا چه اندازه می‌تواند پر معنا باشد. دیگر هنرمندان انگلیسی برای نمایش زشتی و حماقت به ویژه در سیاست از شیوه هوگارت پیروی کردند.

اونوره دومیه هنرمند فرانسوی یکی ازتاثیرگذارترین‌ و معروف‌ترین کاریکاتوریست‌های قرن۱۹ که با آموختن شیوه لیتوگرافی و به راه افتادن نشریه کاریکاتور شارل فیلیپون، رونق خاصی به کاریکاتور داد. آثار دومیه کلاسیک‌ترین شیوه پرداخت کاریکاتور است.

از جمله کاریکاتوریست‌های ایرانی به توکا نیستانی و مسعود مهرابی می‌توان اشاره کرد. مسعود مهرابی اولین ایرانی بود که چندین نمایشگاه کاریکاتور درخارج ازکشور برگزارکرد واولین ایرانی بودکه جوایز بین‌المللی از جمله مدال نقره جشنواره کاریکاتور ژاپن و مدال برنز برلین را دریافت کرده‌است. او صاحب امتیاز و مدیر مسئول ماهنامه سینمایی فیلم بود. کاریکاتوریست‌های مشهور دیگر عبارتند از:

توماس رولندسون (۱۸۲۷–۱۷۵۶)

جیمز گیلری (۱۸۱۵–۱۷۵۷)

جورج کرویک شانک (۱۸۷۸–۱۷۹۲)

دیوید لوین

گیرمو موردیلو

کاریکاتور از نظر شکل و طراحی پنج نوع است که عبارتند از:

کاریکاتور ساده: در این کاریکاتور طراح، تناسب اعضای بدن انسان و اشیا را تغییر می‌دهد.

کاریکاتور هجایی: این طرح‌ها کاریکاتورهایی هستند که ضمن تغییر عیب جو و ریشخندکننده نیز هستند. در کاریکاتورهای سیاسی، بیشتر از این طرح‌ها استفاده می‌شود.

طرح‌های کمیک: معمولاً ژورنالیستها، صفحه فکاهی خود را از این طرح‌ها پر می‌کنند. هدف اصلی این طرحها بیشترخنداندن خوانندگان روزنامه یامجله است وطراح، اهداف تزیینی یا اجتماعی را دنبال نمی‌کنند.

طرح‌های ساده: نقش اصلی و اساسی آن انتقاد و تفسیر کارها و فعالیت‌های روزانه در روزنامه و مجلات است.

طرح‌های فانتزی: این طرح‌ها هم کم و بیش کمیک هستند اما تخیل در آن‌ها نقش اساسی دارد.[2]

کشف حقایق ناگفته غم انگیز فلسطین از طریق رمان های گرافیکی

کتاب‌های کاریکاتوری از دیرباز منبع طنز و سرگرمی برای کودکان و برخی بزرگسالان بوده است. با این حال، برخی از روزنامه‌نگاران و کاریکاتوریست‌ها سعی کرده‌اند موضوعات جدی و گاه غم‌انگیزی را بیان کنند که از سلطه ابرقهرمانان پر جنب و جوش و محتوای شاد فاصله گرفته و منجر به پیدایش مجلات طنز شده است. این هنرمندان از رسانه خود برای پرداختن به مسائل مهم جهانی و روشن کردن رنج بشر استفاده می کنند.

از جمله این هنرمندان طنز، کاریکاتوریست و روزنامه نگار آمریکایی، سارا گلیدن است. گلیدن در طول سفر خود به سرزمین های اشغالی با حقیقت درگیری فلسطین و اسرائیل روبرو شد که برخلاف روایت رسانه های جریان اصلی به اصطلاح "بی طرف" بود. او داستان سفر خود را به یک رمان گرافیکی تبدیل می کند. این کاریکاتوریست به سوریه و عراق نیز سفر کرده و گزارش دیگری را با عنوان «خاموشی های غلتکی: اعزام ها از ترکیه، سوریه و عراق» در سال 2016 منتشر می نماید که در آن حقایق را با آبرنگ ترسیم می کند.

 خانم گلیدن در گفت‌وگو با تهران تایمز، روزنامه‌نگاری طنز را با رسانه‌های خبری دیگر مقایسه کرده و در این زمینه چنین توضیح می دهد: فکر می‌کنم در روزنامه‌نگاری طنز، همانطور که اغلب در گزارش‌های خبری عادی وجود دارد، درباره «عینیت» دروغی وجود ندارد. با یک کاریکاتور طنز می توانیم ببینیم که شخصی تصویری را کشیده است، و این تصویر به ما یادآوری می کند که یک انسان هنرمند خلاق پشت این کار وجود دارد.

او با تأکید بر تأثیر رمان گرافیکی جو ساکو "فلسطین"، تأکید می کند که ساکو چگونه خود را در داستان قرار می دهد و چگونه او به طور فعال در گفتگوها و مصاحبه ها با مردم شرکت می نماید.

به نوعی، این باعث می‌شود بیشتر به او اعتماد کنیم، زیرا می‌دانیم که او تظاهر نمی‌کند که یک ناظر بی‌علاقه است. اویک انسان شبیه انسانهای دیگر است. از طریق نقاشی‌ها، ما واقعاً می‌توانیم با افرادی که داستان‌هایشان گفته می‌شود، آشنا شویم.

خانم گلیدن با تأمل در رابطه شخصی خود با فلسطین و انگیزه‌اش برای خلق اولین اثرش، اظهار داشت: «به‌عنوان یک یهودی آمریکایی، اسرائیل کشور من است، من در آن جا بزرگ شده ام، اما هر چه بیشتر در مورد اشغال و نحوه ایجاد آن کشور دقت می کنم و مطالعه می نمایم، سئوالات بیشتری برایم ایجاد می شود. خیلی دردناک است این جایی که قرار بود «مال من» باشد باعث ظلم بسیار به مردم دیگری شده است. کنجکاو بودم که چگونه می توانم به عنوان کسی که  در آن جا متولد شده ام در مورد آن صحبت کنم. من نه تنها به عنوان یک یهودی آمریکایی بلکه به عنوان یک آمریکایی که دلارهای مالیاتی ایالات متحده از آن حمایت می کند، در قبال آن احساس مسئولیت می کنم.

او همچنین احساسات خود را به عنوان یک یهودی در واکنش به نسل کشی اخیر اسرائیل در غزه این گونه بیان کرد: «من عصبانی هستم. و فوق العاده غمگین. بسیاری از گروه‌های یهودی در اینجا هستند که فعالانه به این امر اعتراض می‌کنند، خواستار آتش‌بس هستند، می‌گویند« این نسل کشی نباید به نام ما تمام شود»، از سوی دیگر با سیاستمداران آمریکایی تماس می‌گیرند و به آنها می‌گویند که ارسال کمک‌های نظامی به اسرائیل را متوقف کنند، اما هنوز کشتار را متوقف نکرده اند. حالم بهم میخورد، نمی دانیم چه کنیم. واقعاً کسالت آور و مشمئزکننده است.»

او ضمن تجلیل و تحسین از جو ساکو (یکی از پیشگامان روزنامه‌نگاری کاریکاتوریست)،  در مواجهه با این سئوال که آیا قبل از خلق اولین رمان گرافیکی خود با ساکو و آثارش روبرو شده  یا خیر چنین پاسخ دادند: «من هنوز جو را در آن زمان ملاقات نکرده بودم، و همچنین بسیاری از کاریکاتوریست‌ها را در این زمینه ملاقات نکرده بودم. من اخیراً خودم شروع به ساختن و خلق کاریکاتور کرده ام. با این حال، کتاب «فلسطین» او جزو اولین رمان‌های گرافیکی بود که در سال 2002 خوانده بودم.

جو ساکو که در سال 1960 در مالت از پدری مهندس و مادری معلم به دنیا آمد، بخشی از دوران کودکی خود را در استرالیا گذراند و سپس در سن 12 سالگی به همراه خانواده اش به ایالات متحده نقل مکان کرد. در حالی که در اوایل دهه 90 در برلین زندگی می کرد، کنجکاویی و احساسش به او می گفت که کل داستان "حضور آمریکا در خاورمیانه " رنگ حقوق بشری ندارد و باورش با توجه به کارنامه ضد حقوق بشری  آمریکا برایش سخت بود و به همین دلیل  او برای درک بیشتر حقایق به غزه سوق داده شد.

ساکو در سال 1992 گزارش خود از این سفر را در یک رمان گرافیکی 9 شماره ای «فلسطین» منتشر کرد. این کتاب که حاصل مصاحبه با فلسطینی ها و اشغالگران است تاریخ اخراج فلسطینیان و آغاز انتفاضه را روایت می کند، توانست برنده جایزه کتاب آمریکا در سال 1996 شود و بسیار مورد تحسین قرار گرفت.

گری گروت، یکی از بنیانگذاران Fantagraphics، که این رمان گرافیکی را منتشر نمود، طی مصاحبه ای به گاردین گفت که پس از حمله حماس به اسرائیل در 7 اکتبر(2023 / 15 مهر 1402) و پس از بمباران غزه، تقاضا برای این کتاب افزایش یافت.

خانم گلیدن در مورد "فلسطین" ساکو گفت: "قبل از خواندن این کتاب، من واقعاً نمی دانستم که می توان از کمیک ها برای صحبت در مورد دنیای واقعی، درباره مسائل جدی، درباره داستان های واقعی استفاده کرد، فکر می کردم آنها فقط برای ابرقهرمانان و چیزهای خنده دار هستند. همانطور که در ایالات متحده رایج است. کارهای او چشمان من را به شکل جدیدی از طنز باز کرد، اما همچنین به واقعیت اشغال اسرائیل، که در آن زمان اطلاعات کمی درباره آن داشتم. این یک کار در درک پاره ای از واقعیت ها در من تأثیرگذار شد.

این کاریکاتوریست آمریکایی به تحسین خود از کتاب "فلسطین" ساکو اشاره کرد و گفت: این کتاب توسط کسانی که قبلاً با کمیک آشنا هستند بسیار خوانده شده است. با توجه به وضعیت فلسطین، من معتقدم که خوانندگان آن بیش از پیش گسترش خواهند یافت. من را شگفت زده می کند که قبل از 7 اکتبر، بسیاری از افراد در ایالات متحده و در سراسر جهان با این درگیری آشنا نبودند. با افزایش آگاهی، من پیش‌بینی می‌کنم که افراد بیشتری به دنبال کتاب‌هایی مانند «فلسطین» باشند تا درک عمیق‌تری از تاریخ به دست آورند.

گلیدن تمایل خود را برای کاوش در غزه، مشابه ساکو، و ساختن کاریکاتور درباره آن ابراز کرد. این باعث تأسف من است که در سفر اولیه ام نتوانستم از آن بازدید کنم. من از آن زمان به کرانه باختری سفر کردم، جایی که تجربه شگفت انگیزی داشتم و کاریکاتورهای کوتاهی در مورد افراد برجسته فلسطینی که با آنها روبرو شدم ساختم. با این حال، مشتاق بازگشت و خلق آثار بیشتر هستم. من فقط می توانم امیدوار باشم که غزه پس از حمله اسرائیل همچنان پابرجا بماند. وضعیت فعلی واقعاً دلخراش است.

به دنبال این رمان گرافیکی، ساکو به بوسنی سفر کرد تا حقیقت جنگ بوسنی را مستند کند و در نتیجه دو رمان "منطقه امن گراژده"[3] و "تعیین کننده" خلق شد."منطقه امن گراژده" بر گراژده، که یک منطقه مسلمان بوسنیایی است، تمرکز دارد.

این روزنامه نگار آمریکایی-مالتی سپس به فلسطین بازگشت تا ماجرای قتل عام رفح و خان یونس توسط اسرائیل در سال 1956 را در «پاورقی ها در غزه» منتشر نماید. پس از انتشار این رمان گرافیکی، روزنامه اسرائیلی هاآرتص، ساکو را به تحریف، تعصب و هذل گویی متهم کرد. در گزارشی از این روزنامه، مورخ نظامی برجسته اسرائیلی، مایر پیل، اظهار داشت: «این یک اغراق بزرگ است. هرگز قتلی با این درجه وجود نداشت. کسی کشته نشد من آنجا بودم. من از هیچ قتل عام اطلاعی ندارم!»

واکنش شدیدجریان‌های صهیونیستی به آثارساکو نه تنها اهمیت اجرای عدالت درفلسطین را برجسته می‌کند، بلکه بر تأثیر بالقوه مجلات طنز در حوزه‌های سیاسی و اجتماعی گسترده‌تر نیز تأکید می‌کند.[4]

پی‌نوشت:

[1] - کاریکاتور (از فرانسوی: caricature‎) نوعی نقاشی است که سوژه دلخواه را به صورت مضحک و خنده آوری ترسیم می‌کند. واژه کاریکاتور که اصل آن به زبان ایتالیایی کلمه کاریکاتورا Caricatura است از فعل کاریکاره ایتالیایی، به معنی بار کردن گرفته شده‌است. کاریکاره جریمه‌کردن و توبیخ‌کردن نیز معنی می‌دهد و به نظر می‌رسد که نخستین بار توسط شخصی به نام موسینی در سال ۱۶۴۶ میلادی به کار رفته باشد و او نیز به نوبه خود این واژه را کاراچی، یعنی نقاشی‌های خیابانی بلونیایی هم عصر خویش گرفته باشد. همچنین هانس هولبین (حکاک، چاپگر و نقاش آلمانی) مجموعه ای از آثار حکاکی شده خود را در قرن شانزدهم کاریکاتور نامید. چرا که این نقاشی‌ها همواره دارای عناصری اغراق‌آمیز بودند که سوژه‌ها را مضحکه می‌کردند. همچنین ممکن است که کاریکاتور از واژهٔ کاراتره (caracter) یا کارا اسپانیایی به معنای صورت اخذ شده باشد. عمده‌ترین بخش هر کاریکاتور صورت آن است. فی المثل در صورت‌های کاریکاتوری که آلبرشت دورر و لئوناردو دا وینچی هر دو مستقلاً حدود سال ۱۵۰۰ ترسیم کرده‌اند، صورتهایی با دماغ دراز و چانه دراز مشاهده می‌کردند.

[2] - کاریکاتور. ویکی پدیا / دانشنامه آزاد.

[3] - گُراژده یکی از شهرهای بوسنی و هرزگوین است که در جنوب‌شرق این کشور واقع شده و رودخانه درینا از میان آن می‌گذرد. این شهر مرکز استان پودرینجه است. جمعیت گراژده در سال ۲۰۱۰ بالغ بر ۳۰٬۱۲۳ نفر و تراکم جمعیت آن ۱۱۹٫۱ نفر بر کیلومتر مربع بوده‌است. ارتفاع این شهر از سطح دریاهای آزاد، ۳۴۵ متر است.این شهر با شهر مراغه در استان آذربایجان شرقی خواهر خوانده است.

4- Hamedin. Ali. Uncovering the untold tragic truths of Palestine through graphic novels. . Translator; Asadollah Afshar. Tehrantimes/ March 4, 2024 - 22:19

دکتر اسدالله افشار

• دکتر اسدالله افشار

• کاریکاتور

• هنرکاریکاتور

• روزنامه‌نگاری

• معروفترین کاریکاتوریست

• کتاب‌های کاریکاتوری

• فلسطین