جوساکو؛ رویدادهای فلسطین و جنایات اسرائیل را به چالش می‌کشد

سفری در جستجوی حقیقت

پايگاه خبري تحليلي «نيک رو»، خراش تیز قلم روی کاغذ را تصور کنید که صحنه های جنگ، آوارگی و مقاومت را ترسیم می‌کند. پانل‌ها زنده می‌شوند و داستان‌هایی را بیان می‌کنند که با عکس‌ها ی بسیارکنار هم قرار گرفته پیام دارند تا با یک تیتر تراژیک پیچیده منتشر شوند . این دنیای جو ساکو است، پیشگامی که صفحات آغشته به جوهرکمیک‌ها را به رسانه‌ای برای روزنامه‌نگاری تبدیل کرد، همان‌قدر که زنده است: روزنامه‌نگاری کمیک.

برای دهه‌ها، ساکو تعریف جدیدی از روزنامه‌نگاری می‌تواند داشته باشد. اوازرسانه کمیک( بهتر است دراین خصوص ویژه که به موضوع غزه پرداخته شده است بگوییم تراژیک یا طنزتلخ) برای فروبردن عمیق خوانندگان در واقعیت‌های زندگی کسانی که درمناطق جنگی گرفتار شده‌اند استفاده می‌کند. ازجنایات اسرائیل در "فلسطین" (1996) و "پاورقی ها در غزه" (2009) تا وحشت پاکسازی قومی در بوسنی در "منطقه امن گوراژده" (2000) و "تعیین کننده" (2003)، درآثار ساکو به طور مداوم این مهم انجام شده است. این آثار تحقیقی دقیق با هنر دلخراش؛  سبک منحصر به فرد اوست که نه تنها رویدادها را مستند  می کند، بلکه آنها را انسانی جلوه می بخشد تا صداهای مظلوم بی گناهان را در خط مقدم آشفتگی های تاریخی و سیاسی جهان از دست متجاوزان جانی آدمکش سفاک نسل کش به گوش دنیای رساند.  

تصاویر ساکو که مخاطب را مستقیماً و به طور عینی در شرایط تصویر شده قرار می دهد، درک جهان از رویدادهای فلسطین و جنایات اسرائیل را به چالش می کشد. در حالی که مخاطب هر صفحه از کمیک‌های ساکو را ورق می‌زند، او را در سفری در جستجوی حقیقت همراهی می‌کنند و دیستوپیا[1] سرزمین‌های اشغالی را که رسانه‌های مغرض اغلب از افشای آن اجتناب می‌کنند، آشکار می‌سازد.

پس از سال ها، ساکو دوباره قلم خود را به دست می گیرد و این بار به نسل کشی خونین اسرائیل در غزه می‌پردازد. این مجموعه با عنوان "جنگ در غزه" در وب سایت( The Comics Journal TCJ.com) منتشر و نسخه چاپی آن توسط Fantagraphics در 17 دسامبر منتشر شده است.

مجموعه‌ کمیک‌ فلسطینِ جو ساکو از معروف‌ترین کتاب‌های مصوری است که با موضوع فلسطین سروکار دارند. اثر ساکو درباره‌ فلسطین، هم از منظر سیاسی و هم از منظر هنری، اصالتی خارق‌العاده دارد؛ به تعبیر ادوارد سعید، نظریه‌پرداز ادبی و فعال سیاسی فلسطینی، «اثری بی‌شباهت به دیگر مناقشه‌های آماسیده، درهم‌پیچیده و مأیوس‌کننده‌ای که فلسطینی‌ها، اسرائیلی‌ها و هوادارانِ آن‌ها را به خود مشغول کرده‌اند».

دربخشی از مقدمه کتاب آمده است:

«کمیک‌ها منطق دودوتا چهارتا را به هم می‌ریختند و تشویقت می‌‌کردند آن‌گونه که معلم انتظار دارد یا آن‌طور که درسی مثل تاریخ می‌خواهد، فکر نکنی. خوب به خاطر دارم وقتی مخفیانه نسخه‌ای از کاپیتان مارول را درکیفم جاساز می‌کردم و پنهانی، در اتوبوس یا ته کلاس، می‌خواندم چه سرخوشی‌ای حس می‌کردم. در کنار این، کمیک‌ها  رویکرد صریح و سرراستی به فرد می‌دادند که از یک طرف به‌شکلی انکارناپذیر حقیقی و درست به نظر می‌رسید و از طرف دیگر به طرزی شگرف، نزدیک و خودمانی و آشنا بود.

در دنیای رسانه‌زده‌ای که بخش عظیمی از تصاویر خبری‌اش را افراد انگشت‌شماری از جایی مثل نیویورک و لندن کنترل و منتشر می‌کنند، تصاویر و کلمات این کمیک مثل پادزهری خارق‌العاده عمل می‌کنند؛ تصاویر و کلماتی که گاه به تناسب موقعیت‌های غیرعادی‌ای که به تصویر می‌کشند، از مبالغه و اغراقی گروتسک بهره می‌گیرند. در دنیای جو ساکو، نه جایی برای تبلیغاتچی‌های چرب‌زبان هست، نه جایی برای روایت‌های مدیحه‌وار‌ از پیروزی‌ها، دستاوردها و دموکراسی اسرائیل و نه نشانی از بازنمایی‌های پذیرفته‌شده و جاافتاده‌ای که بی هیچ اتکایی به منابع تاریخی و اجتماعی فلسطینیان را تبه‌کارانی سنگ‌انداز، مخالف‌خوان و بنیادگرا نشان می‌دهند؛ تبه‌کارانی که هدف اصلی‌شان دشوار کردن زندگی برای اسرائیلی‌های صلح‌دوستِ ستم‌کش است.

در عوض، تصویری که نصیب‌مان می‌شود از نگاه شخصیت قصه‌ ساکوست؛ از نگاه ‌مرد آمریکایی جوان، معمولی و موکوتاه سرگردان در دنیای ناآشنا و غریب‌کش اشغالِ نظامی، بازداشت‌های خودسرانه، تجربه‌های دلخراش ویرانی خانه‌ها و مصادره‌ زمین‌ها، شکنجه (یا به قول اسرائیلی‌ها «فشار جسمانی متعادل») و وحشیگری مطلقِ بی‌کران و بی‌رحم  دنیایی که فلسطینی‌ها هر روز و هر ساعت عمرشان را در آن می‌گذرانند.»

ساکو، هنگام به تصویر کشیدنِ زندگی در غزه، از همیشه به واقعیت موجودِ زندگی فلسطینی‌های عادی نزدیک‌تر می‌شود؛ غزه‌ای که به دوزخ می‌ماند. بی‌زمانی، ملال و حتی فراتر از آن‌ نکبت زندگی روزمره دراردوگاه‌های آوارگان، شبکه‌ی نیروهای امدادی، مادران داغ‌دیده، جوانان بیکار، معلم‌ها، پلیس‌ها، پرسه‌زن‌ها، محافل همه‌جاییِ قهوه و چای، احساس اسارت، گل‌آلودگی و بی‌قوارگی اردوگاه‌ آوارگان که از ارکان کنایه‌آمیز تجربه‌ فلسطینی‌هاست؛ همه‌ی این‌ها با دقتی نسبتاً هولناک و به شکلی تناقض‌آمیز روان و لطیف بازنمایی ‌شده‌اند. جو ساکو همدلانه آن‌جاست تا غزه را بفهمد و تجربه کند؛ مکانی با ازدحامی مستأصل‌کننده و نمادی برای فضاهای بی‌ریشه‌ فلسطینی‌های بی‌خانمان‌شده. جو آن‌جاست تا شهادت دهد غزه آن‌جاست، و باید به هر قیمتی که شده در روایت‌هایی که هر خواننده‌ای بتواند با آن‌ها همذات‌پنداری کند، در قابی انسانی، به نمایش گذاشته شود.

 مهم‌تر از همه این‌که مجموعه غزه‌ جو همه‌ چیزهایی را که سه شاهد برجسته‌ دیگر هم پیش از او نوشته بودند تأیید می‌کند و به تصویر می‌کشد. سه شاهد که از قضا هرسه زن هستند؛ یکی اسرائیلی، یکی آمریکاییِ یهودی و سومی آمریکایی‌ای بدون هیچ پیوند پیشینی با خاورمیانه؛ عمیره هاس، خبرنگار شجاع هاآرتص که چهار سال در غزه زندگی کرد و از غزه نوشت؛ سارا روی، که مطالعه‌ای دقیق درباره‌ چگونگی اقتصاد غزه و عقب‌افتاده کردنش انجام داده؛ و گلوریا امرسون روزنامه‌نگار و رمان‌نویس برجسته‌ای که یک سال از عمرش را میان مردم غزه زندگی کرد.[2]

مصاحبه تهران تایمز با جو ساکو

ساکو در مصاحبه ای با تهران تایمز توضیح داد که چرا این تراژیک را خلق کرده است و گفت که از وقایع 7 اکتبر شوکه شده است و پس از آن از حمله بی رحمانه اسرائیل به غزه که از همان ابتدا به نظر می رسید به جای بسیار وحشتناک در غزه می رود، شوکه تر شده است.

می‌دانستم که باید پاسخ بدهم، اما هنوز نمی‌توانستم افکارم را به درستی جمع‌آوری کنم. این درخواست یکی از دوستان در خان یونس بود که بمباران بی امان را تحمل کرد و سرانجام مرا وادار کرد تا قلم را روی کاغذ بیاورم. او به من گفت: "لطفا صدایت را بلند کن."

روزنامه‌نگار طنزتلخ اظهار داشت که ترجیح می‌دهد گزارش دهد - رفتن به یک مکان، مصاحبه با مردم و اجازه دادن به آنها برای صحبت کردن - اما در این مورد فرصتی برای انجام این کار وجود نداشت و هنوز هم وجود ندارد.

ساکو اشاره کرد که از آنجایی که در آمریکا زندگی می کند، نقش آمریکا در تخریب غزه در فیلم "جنگ علیه غزه" مورد توجه او قرار گرفته است.  اومی گوید واضح است که ایالات متحده فعالانه در این نسل کشی مشارکت دارد. آمریکا با حمایت و پوشش های دیپلماتیک اقدامات ضد حقوق بشری و نسل کشی صهیونیست ها را تأیید و به آن رسمیت بخشیده است.»

جو ساکو در سال 1960 در مالت از پدری مهندس و مادری معلم به دنیا آمد. احساس می کرد که او کل داستان را نمی شنود -  آمریکا با قصد و غرض اخبار خاورمیانه را بسیار سطحی پوشش می دهد – به همین خاطر او به غزه سوق داده می شود.

این نسل کشی است یا دفاع از خود؟

ساکو در صفحه ای از «جنگ علیه غزه» درباره جنایات وحشیانه رژیم صهیونیستی می نویسد: «این نسل کشی است یا دفاع از خود؟ بیایید همه را خوشحال کنیم و بگوییم که هردو است. در این صورت، ما به اصطلاحات جدید نیاز خواهیم داشت. من "دفاع از خود نسل کشی" را پیشنهاد می کنم.

او در توضیح استفاده از این اصطلاح جدید به تهران تایمز گفت که ما باید بازجویی کنیم که واژه «دفاع از خود» به چه معناست. «آیا آنها برای هر گونه پاسخی، پاسخی بدون محدودیت، از جمله نسل کشی، بی پروا هستند؟ به نظر می‌رسد که منظور اسرائیل از «دفاع از خود» این است. آیا «دفاع از خود» یک ملت یا گروه را از تبعیت از قوانین بین‌المللی که به سختی به دست آمده یا نجابت اولیه را تبرئه می‌کند؟ من اینطور فکر نمی کنم.»

این روزنامه نگار آمریکایی-مالتی اظهار داشت که دوست دارد مخاطبان «جنگ با غزه» بدانند که اسرائیل در غزه نسل کشی می کند.

من می‌خواهم به هر حال مردم بفهمند که کشتن ده‌ها هزار نفر، تخریب دانشگاه‌ها و بیمارستان‌ها، هدف قرار دادن روزنامه‌نگاران و امدادگران، منفجرکردن کل محله‌ها، ویران کردن زمین‌های کشاورزی، مجبور کردن مردم به نقل مکان از مکانی به مکان دیگر و حمله به آنها؛ هدف از این کارها غیرممکن کردن زندگی در غزه است و اینکه غربی ها با رژیم صهیونی و شخص نتانیاهو این جانی نسل کش تحت تعقیب همدست هستند و حتی در این جنایات سبعانه ضد بشری مشارکت دارند.

«فلسطین» اولین سفر برای یافتن حقیقت

پیشگام روزنامه‌نگاری طنز به تأثیر این رسانه که روزنامه‌نگاری و کتاب‌های مصور را با هم تلفیق می‌کند، اشاره کرد که مانند همه رسانه‌های تصویری، کمیک نیز این توانایی را دارد که بلافاصله در عرض چند ثانیه تأثیر بگذارد. من از کمیک به معنای روزنامه نگاری استفاده می کنم تا خواننده را به مکان هایی که بوده ام و با افرادی که ملاقات کرده ام ملاقات کنم. اگر تحقیقاتم را به خوبی انجام دهم، می‌توانم خواننده را به گذشته، به رویدادهای تاریخی نیز ببرم.

ساکو در سال 1992 گزارش خود از این سفر را در یک رمان گرافیکی 9 شماره ای «فلسطین» منتشر کرد. این کتاب که حاصل مصاحبه با فلسطینی ها و اشغالگران بوده و تاریخ اخراج فلسطینیان و آغاز انتفاضه را روایت می کند، توانسته است برنده جایزه کتاب آمریکا در سال 1996 شود و بسیار مورد تحسین قرار گیرد.

برای این کار اولیه، ساکو دو ماه را در کرانه باختری، نوار غزه و سرزمین‌های اشغالی بین سال‌های 1991 تا 1992 در طول انتفاضه اول گذرانده است.

ساکو - که دارای مدرک لیسانس روزنامه‌نگاری از دانشگاه اورگان است، در این سفر تاکسی به تاکسی و کمپ به کمپ، در میان مردم بوده و صدای آنان را جمع‌آوری کرده و آنها را با یادداشت‌هایی درباره تاریخ منطقه و تفسیر و نگاه خود ترکیب نموده است.

گری گروت، یکی از بنیانگذاران Fantagraphics، که این رمان گرافیکی را منتشر کرده است، به گاردین اظهار داشته که پس از حمله حماس به اسرائیل در 7 اکتبر2023 ( 15 مهر 1402) و پس از آن بمباران غزه، تقاضا برای کتاب "جنگ در غزه" که در ارتباط با سفرگرافیکی جو ساکو به غزه و حقیقت نسل کشی مردم مظلوم آن منطقه می باشد، افزایش یافته و مورد استقبال قرار گرفته است.

روزنامه اسرائیلی هاآرتص؛ ساکو را به تحریف، تعصب و هذیان متهم کرد!   

پس از «فلسطین»، ساکو برای مستندسازی حقیقت جنگ بوسنی به بوسنی سفر کرد و در نتیجه دو رمان «منطقه امن گوراژده» و «تعیین کننده» خلق شد. "منطقه امن گوراژده" بر گوراژده، که یک منطقه مسلمان بوسنیایی است، تمرکز دارد.

این روزنامه‌نگار سپس به فلسطین بازگشت تا ماجرای قتل عام رفح و خان یونس توسط اسرائیل در سال 1956 را در 400 صفحه با عنوان «پاورقی‌ها در غزه» پوشش و منتشر نماید.

روزنامه اسرائیلی هاآرتص پس از انتشار پاورقی در غزه، ساکو را به تحریف، تعصب و هذیان متهم کرد. در گزارشی از این روزنامه، مورخ نظامی برجسته اسرائیلی، مایر پیل، اظهار داشت: «این یک اغراق بزرگ است. هرگز قتلی با این درجه وجود نداشت. کسی کشته نشد من آنجا بودم. من از هیچ قتل عامی در آنجا اطلاعی ندارم.»!

ساکو در پاسخ به تهران تایمز نظر خود را در مورد بازخورد منفی صهیونیست‌ها به اشتراک گذاشت و توضیح داد که چون حضور گسترده‌ای در شبکه‌های اجتماعی ندارد، خیلی از آن آگاه نیست.

این روزنامه‌نگار با اشاره به «جنگ علیه غزه» افزود: «همچنین، برای من کاملاً  آشکار و پرواضح هست که این یک نسل‌کشی است، بنابراین واقعاً مهم نیست که چه بازخورد منفی دریافت کنم».

به گرمی از فلسطینی‌ها استقبال می‌کنیم

ساکو در داستان‌هایش به شکلی کاریکاتور ظاهر می‌شود، با یک جامپر[3] کابلی و عینک گرد (که برای چشمانش قرار دارد). او حتی میهمان نوازی مردم فلسطین را در رمان های گرافیکی خود به تصویر کشیده است.

این روزنامه‌نگارطنز توضیح داد که آنچه بیش از همه به یاد دارد مهمان‌نوازی مردم فلسطین است. آنها همیشه از من استقبال می‌کردند، حتی وقتی می‌پرسیدند که آیا صحبت کردن با من برایشان مفید است یا خیر.

ساکو اظهار داشت که فلسطینی ها تقریباً همیشه قدردانی خود را از کار او ابراز داشته اند. آنها هرگز به من این احساس را ندادند که برای یک غربی سفیدپوست، نوشتن و نقاشی در مورد زندگی و مبارزه آنها نامناسب است.

"جنگ در غزه" جو ساکو به عنوان گواهی قدرتمندی بر توانایی هنر در رویارویی با حقایق ناراحت کننده و صدا دادن به مردم خاموش است. ساکو از طریق داستان‌گویی استادانه و تصاویرخاطره ‌انگیز خود نه تنها واقعیت‌های ویرانگر جنایات غزه و رژیم صهیونیستی را مستند می‌کند، بلکه حمایت ها و مشارکت های آمریکا وتروئیکای اروپایی را با روایت‌هایی که رسانه‌های امپریالیستی– صهیونیستی، مغرضانه پوشش ومنتشرمی‌ نمایند، به چالش می‌کشد. [4]

جان کلام این که؛

1- کتاب مصور فلسطین، نتیجه ماه‌ها تحقیق و سفر نویسنده و تصویرگر آن به نوار غزه و کرانه باختری در اوایل دهه ۹۰ میلادی‌ست. جو ساکو (سَکو) برای نوشتن و تصویرسازی این کتاب، با دو طرف ِ درگیر، بیش از صد مصاحبه کرده‌است.

2-فلسطین، که در فهرست‌های انتخابی زیادی در شمار بهترین کتاب‌های کمیک انتخاب شده، سال ۱۹۹۶ جایزه کتاب آمریکا را بُرده‌است.

3- جو ساکو را در جاهایی «اولین کمیک‌بوک روزنامه‌نگار» comic book journalist دانسته‌اند.

4-کتاب فلسطین،باپیشگفتارادواردسعید،منتقدآمریکاییِ فلسطینی‌تبار،چاپ شده که درآن ازنخستین برخوردش با کتاب‌های کمیکی چون سوپرمَن و تارزان، در نوجوانی و ممنوع بودن آنها در خانواده و مدرسه‌اش گفته است. ادوارد سعید در این متن پنج صفحه‌ای، با اشاره به پیش‌داوری‌ها و تصویرکلیشه‌ای فلسطین در رسانه‌ها، کتاب و تصویری را که جو ساکو از زندگی در فلسطین می‌دهد، ستایش کرده است.  

5- ساکو در داستان مصورش از زندگی روزانه مردم فلسطین، واقعیت‌هایی را از زندگی مردم نشان می‌دهد که شاید به قول خودش به خصوص برای مخاطب غربی، ناآشناست؛ مثلا ساکو از مشکل کشاورزان غزه می‌گوید که معتقدند «بهترین گوجه دنیا» را می‌کارند اما در دنیا کسی آن را نمی‌شناسد، چون در جعبه‌هایی با عبارت «تولید اسرائیل» و از راه اسرائیل صادر می‌شود.

6-کشاورزان فلسطینی از هزینه‌های دوچندان که نسبت به همکاران اسرائیلی‌شان باید بپردازند شاکی اند؛ مثلا ۱۲هزار شِکِل برای دریافت یک پروانه. در برابر، کشاورزان اسرائیلی از پرداخت ۱۸درصد مالیات بر ارزش افزوده، بخشوده‌اند. (شماره‌ها در کتاب آمده و مربوط به سال‌های چاپ کتاب، ۲۰۰۱ – ۱۹۹۶ است.)

7- کتاب پُر از داده‌هایی‌ست که ساکو در سفرهایش به فلسطین و از دیده‌ها و شنیده‌های مستقیم و بی‌واسطه، به‌دست آورده؛ روزگارزندانیان فلسطینی، زندگی روزانه زنان و مردان، سختی‌های اقتصادی، فرهنگی، امنیتی، بهداشتی و روایت‌هایی از گذشته و چگونگی ِ پیدایش اسرائیل. این اطلاعات را گاهی از زبان یک مرد سالخورده فلسطینی و گاهی از زبان زن جوانی که زندان اسرائیل را تجربه کرده، می‌بینیم و می‌خوانیم.

ساکو در کتابش، اسرائیل را اشغالگر و فلسطین را سرزمین اشغال‌شده می‌داند و سعی نمی‌کند لزوما «بی‌طرف» و نادیده (نامرئی) باقی بماند، با این حال در بخش پایانی کتابش، «از چشم دیگر» به تل‌آویو می‌رود و حرف مردم آن‌سو را هم می‌شنود.[5]

پی‌نوشت:

[1]- دیسْتوپیا (dystopia): جامعه ای خیالی که پلیدی ها و رذایل آن با هدف عبرت آموزی اخلاقی یا سیاسی به تصویر کشیده می شوند. این واژه برساختۀ جان استوارت میل، فیلسوف انگلیسی، در ۱۸۶۸ و متضاد اوتوپیا (آرمان شهر) است. رمان ۱۹۸۴ جورج اوروِل (۱۹۴۹) و دنیای قشنگ نو (۱۹۳۲) از آلدوس هاکسلی دو نمونه از رمان هایی هستند که به دیستوپیا می پردازند. دیستوپیا در داستان های علمی ـ تخیلی متداول است. ژول ورن، نویسندۀ فرانسوی، و اچ جی ولز، نویسندۀ انگلیسی، دیستوپیاهایی را در قرن ۱۹م توصیف کردند. فریتس لانگ، کارگردان اتریشی، در فیلم متروپولیس(۱۹۲۷)، جامعه ای کاملاً ماشینی همانند غالب دیستوپیاها را نشان می دهد که اقلیتی از نخبگان بر مردم حکم می رانند و حقوق افراد را زیرپا می گذارند. این جامعه ممکن است سرمایه داری باشد مانند رمانپاشنۀ آهنین(۱۹۰۷) جک لندن، یا سوسیالیستی، مانند رمان سرود(۱۹۳۸) آین رَند. از میان رمان های دیستوپیایی دیگر می توان از فارنهایت 451(۱۹۵۳)، اثر رِی برادبری، و پرتقال کوکی، اثر آنتونی برجس، نام برد.

[2] - «فلسطین»؛ کتاب کمیکی که از همیشه به واقعیت غزه نزدیک‌تر است. خبرگزاری کتاب ایران( ابینا): چهارشنبه ۱۹ مهر ۱۴۰۲ - ۱۶:۲۰.

[3] - جامپر در شبکه توزیع برق نقش مهمی دارد. به زبان ساده، جامپر یک هادی الکتریکی است که برای متصل کردن دو نقطه از یک مدار به یکدیگر به کار می‌رود. در تابلو برق، جامپرها برای اتصال بین دو نقطه از مدار استفاده می شوند. این اتصال می تواند برای برقراری جریان برق، تغییر تنظیمات مدار، یا آزمایش مدار مورد استفاده قرار گیرد.

4- Hamedin. Ali. "War on Gaza": Joe Sacco’s graphic journey through genocide. Translator and author: Asadollah Afshar. Tehrantimes/ Tuesday:  December 24, 2024 - 22:35

[5] - پادکست گوشه در کست‌باکس.

دکتر اسدالله افشار

• دکتر اسدالله افشار

• مقاومت

• فلسطین

• جنایات اسرائیل

• اسرائیل

• مجموعه‌ کمیک‌ فلسطینِ جو ساکو

• جو ساکو

• روزنامه‌نگاری

• کتاب‌های مصور

• روزنامه اسرائیلی هاآرتص

• کتاب مصور فلسطین

• غزه

• کرانه باختری

• Asadollah Afshar