ایران به دنبال روابط نزدیک با قدرت‌های نوظهورجهانی

ایران با تلاش برای ایجاد روابط قوی تر با کشورهای بانفوذ آسیایی، انگیزه‌ای برای عضویت در سازمان همکاری شانگهای (SCO) پیدا کرد. متأسفانه رسانه‌های غربی همواره رویکرد ایران را منفی نشان داده‌اند.

پايگاه خبري تحليلي «نيک رو»، ایران با تلاش برای ایجاد روابط قوی تر با کشورهای بانفوذ آسیایی، انگیزه‌ای برای عضویت در سازمان همکاری شانگهای (SCO) پیدا کرد. متأسفانه رسانه‌های غربی همواره رویکرد ایران را منفی نشان داده‌اند.

در 14 جولای 2023، وب‌سایت Worldcrunch مقاله‌ای با عنوان «چرا ایران بیش از پیش به روسیه و چین متکی است» منتشر کرد که در آن دیدگاه منفی نسبت به سیاست نگاه به شرق ایران به تصویر کشیده شد.

این مقاله نشان می‌دهد که عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای منجر به تسلط چین بر ایران شد. علاوه براین، استدلال می‌کند که ایران در ازای مشارکت در سازمان، تنها از مزایای اقتصادی اندکی برخوردار می‌شود.

در این گزارش، نویسنده به چگونگی علاقه سه قدرت برتر سازمان به دستیابی به نفت و سنگ آهن ارزان قیمت ایران پرداخته است. نویسنده همچنین توضیح می‌دهد که چین و روسیه در آزای دسترسی به منابع ایران از ایران محافظت می‌کنند و از ایران در برابر دولت‌های غربی و اعتراضات داخلی محافظت می‌کنند. با این حال، به نظر می رسد اطلاعات ارائه شده در این گزارش بخشی از تلاش‌های مداوم دولت‌های غربی برای خنثی سازی پیشرفت‌های صورت گرفته در ایران است.

علیرغم آنچه این گزارش نشان می‌دهد، ایران به دنبال حمایت چین یا روسیه نیست. عضویت ایران در این سازمان ریشه در درک دقیق این کشور از شرایط منحصر به فرد پیرامون مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی دارد. بسیاری از کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند که قرن آینده تحت سلطه آسیا خواهد بود و چین قبلاً به عنوان یک قدرت بزرگ شناخته شده است. انتظار می‌رود در دهه‌های آینده، هند نیز افزایش نفوذ مشابهی را تجربه کند.

پیش‌بینی می‌شود که در سال‌های آینده، رویدادهای مهم جهانی از اروپا دور شده و در آسیای مرکزی، که به آن آسیای میانه نیز گفته می‌شود، رخ دهد. تمرکز ایران بر این منطقه استراتژیک نشان دهنده تمایل این کشور برای تأثیرگذاری بر آینده جهان است. این نشان دهنده انحراف از روند رویدادهای مهم بین‌المللی در اروپا است که برای چندین قرن وجود داشته است.

شایان ذکر است که مقامات مختلف ایران تلاش کرده‌اند روابط مثبتی با دولت‌های اروپایی ایجاد کنند. اخیرا ایران با میانجیگری اتحادیه اروپا موافقت کرد و تعهدات قابل توجهی در رابطه با برنامه هسته‌ای خود پذیرفت. این کار به منظور رعایت مکانیسم‌های بین‌المللی و جذب سرمایه گذاری از سوی دولت‌های غربی انجام شد. با وجود این، دولت‌های اروپایی نتوانستند یک کانال تهاتری محدود برای تجارت با ایران ایجاد کنند. در نتیجه، ایران تمرکز خود را بر بهبود روابط با همسایگان و پیروی از سیاست اوراسیاگرایی تغییر داد و راهبردهای قبلی خود را جایگزین کرد.

علاوه بر نکات فوق، قابل ذکر است که ایران روابط مستحکم و قوی تری با قدرت‌های آسیایی نسبت به قدرت‌های غربی دارد. این امر منجر به اجرای سیاست «نگاه به شرق» و تقویت روابط با شرق شده است. پیشینه تاریخی مشترک یکی از عوامل مشترک ایران، چین و هند است. هر سه ملت تحت تأثیر استعمار قرار گرفته‌اند.

دومین شباهت بین این کشورها، دیدگاه کنونی آنها نسبت به نظم بین‌المللی است. روسیه، چین و ایران به دلیل نارضایتی ازجایگاه فعلی خود در نظام جهانی، تجدیدنظر طلبان محسوب می‌شوند. علیرغم داشتن راهبردها و رویکردهای متمایزبرای دستیابی به اهدافشان، آنها این باوررا دارند که نظم موجود ظالمانه است، که بر توسعه روابط آنها تأثیر منفی می‌گذارد.

تصمیم ایران برای تعامل با قدرت‌های آسیایی از طریق سازمان همکاری شانگهای ناشی از دلایل استراتژیک حیاتی بود. اما منافع خاص نیز علاقه ایران به این سازمان را توضیح می‌دهد. برای اولین بار، این اولین عضویت ایران در یک سازمان منطقه‌ای با عملکرد امنیتی از زمان حضورش در سازمان پیمان مرکزی (CENTO) است که قبلاً به عنوان سازمان پیمان خاورمیانه (METO) شناخته می‌شد. ایران با پیوستن به سازمان همکاری شانگهای این شانس را دارد که با سایر اعضا در رزمایش‌های نظامی مشترک برای مقابله با تروریسم تکفیری شرکت کند. این امر به تدریج روابط نظامی ایران با سایر کشورهای عضو را تقویت خواهد کرد.

قابل ذکر است که ایران با هیچ کشور آسیای مرکزی به جز ترکمنستان مرز مستقیم ندارد. با این حال، با توجه به اینکه بخش قابل توجهی از نفوذ فرهنگی ایران به آسیای مرکزی کشیده شده است، برقراری ارتباط بین ایران و کشورهای آسیای مرکزی از طریق سازمان همکاری شانگهای می‌تواند روابط خارجی ایران را به طور قابل توجهی بهبود بخشد. این مشارکت می‌تواند منجر به افزایش مبادلات و سرمایه گذاری خارجی و گسترش فرصت‌های گردشگری در داخل ایران شود.

علاوه بر این، ایران از ارائه لیست گروه‌های تروریستی توسط سازمان همکاری شانگهای سود می‌برد زیرا به ایران اجازه می‌دهد از هرگونه تهدید احتمالی علیه گروه‌های وابسته به جنبش مقاومت فلسطین جلوگیری کند. همچنین عضویت در این سازمان امنیتی ایران را قادر می‌سازد تا در زمینه صادرات تسلیحات به آسیای مرکزی با ترکیه رقابت کند. تاسیس اخیر کارخانه تولید هواپیماهای بدون سرنشین ایرانی در تاجیکستان، پتانسیل ایران را به عنوان تامین کننده تسلیحات در منطقه نشان می‌دهد.

ذکراین نکته ضروری است که حضور ایران دراین سازمان برای کشورهای آسیایی قابل توجه است.این گزارش با تأکید بر عرضه نفت ایران به هند و چین، این واقعیت را نادیده می‌گیرد. باید اذعان داشت که روابط مستحکم ایران با این کشورها باعث شده تا نفت و محصولات جانبی آن به منبع درآمد قابل توجهی برای ایران تبدیل شود. علاوه براین، نقش قابل توجهی در توسعه این بازارهای نوظهور ایفا کرده است.

اهمیت ایران فراتر از عضویت سیاسی آن در سازمان شانگهای است. موقعیت استراتژیک ژئوپلیتیکی آن به نفع قدرت‌های اقتصادی آسیا، چین و هند است، زیرا هدف آنها تقویت کریدورهای تجاری و حمل و نقل است. ابتکار کمربند و جاده چین که به نام یک کمربند یک جاده (OBOR) نیز شناخته می‌شود، آسیای شرقی را از طریق آسیای مرکزی به اروپا متصل می‌کند. ایران در میانه این پروژه قرار دارد. علاوه بر این، ایران هند را از طریق کریدور شمال-جنوب به اروپا متصل می‌کند و آن را به یک حلقه حیاتی در شبکه حمل و نقل منطقه تبدیل می‌کند. ایران همچنین مقرون به صرفه ترین مسیر برای اتصال آسیای مرکزی به آب‌های آزاد و هند است و در نتیجه نقش بسزایی در اقتصاد این کشورها ایفا می‌کند.

نادیده گرفتن روابط دوستانه ایران با چهار منطقه قفقاز، آسیای جنوبی، آسیای مرکزی و آسیای جنوب غربی غیرممکن است. ایران از نظر ژئواستراتژیک در چهار راه اتصال قدرت‌های پیشرو در این مناطق قرار گرفته است. بنابراین، هند و چین نمی‌توانند موضع ایران را در تکمیل هیچ یک از کریدورهای ذکر شده نادیده بگیرند.

ایران همچنین نقش مهمی در مبارزه با تروریسم و قاچاق مواد مخدر ایفا می‌کند که با هدف اصلی این سازمان همسو است. روابط قوی ایران با چین، یکی از اعضای حیاتی سازمان همکاری شانگهای، برای مقابله با تروریسم، تجزیه طلبی و افراط گرایی مذهبی ارزشمند است.

تقویت روابط بین ایران و قدرت‌های آسیایی از نظر استراتژیک برای همه طرف‌های درگیر ضروری است. با این حال، به نظر می‌رسد واکنش رسانه‌های غربی به این همکاری ناشی از ترس آنها از متحد شدن ایران و قدرت‌های آسیایی برای به چالش کشیدن نظم غربی است.[1]

«سید ابراهیم رئیسی» پس از آغاز دوره ریاست جمهوری خود در مرداد ماه ۱۴۰۰ برنامه سیاست خارجی خود را اعلام و در عرصه‌های منطقه‌ای و جهانی اهدافی را دنبال کرد. دولت سیزدهم تمرکز اصلی خود را بر پیگیری منافع ملی با نگاه به شرق و قدرت‌های نوظهور غیرغربی بنیان نهاد. دولت سیزدهم با دیپلماسی حضور و همکاری با کشورهای مختلف نشان داده است که راه همکاری با دنیا و کشورهای تأثیرگذار در مجامع عمومی و گروه‌ها و سازمان‌های چندملیتی را به خوبی می‌داند و این نهادها نیز به خوبی مواضع ایران را درک کرده و در مقابل اقتدار دیپلماسی ایران دست دوستی دراز کرده‌اند. و البته این مهم را حتی کارشناسان و اندیشکده‌های غربی این گونه ارزیابی کرده‌اند که اولویت «سیدابراهیم رئیسی» در سفرهای خارجی تقویت روابط سیاسی و اقتصادی تهران با قدرت‌های نوظهور جهان می‌باشد تا ضمن کاهش تأثیر تحریم و فشار غرب، ایران را به بازیگری تأثیرگذار در برپایی نظام چندقطبی تبدیل کند.

«کنت کاتزمن» تحلیلگر سابق CIA و کارشناس مسائل ایران در مصاحبه ای با موسسه مطالعاتی «U.S. Institute of Peace» تصریح کرد اولویت‌های رئیسی کاهش تنش با همسایگان ایران و تقویت روابط با قدرت‌های آسیایی به ویژه چین و روسیه بوده است. در این راستا رئیسی همچنین بر گسترش تجارت ایران با کشورهای آسیای مرکزی، همسایگان و حتی قدرت‌های اقتصادی در حال رشد تمرکز کرد تا از این طریق تاثیر تحریم‌های آمریکا را حتی بدون توافق برجام کاهش دهد.[2]

«آرشین ادیب مقدم» استاد سیاست و مطالعات بین‌المللی در دانشکده مطالعات شرقی و آفریقایی لندن (SOAS) اعتقاد دارد: ما در میانه یک تجدید نظم مهم در سیاست جهانی هستیم که پیوند ایران و چین را باید بخشی از این دگرگونی جدید و مهم دانست. روسیه و چین هر دو عضو سازمان همکاری شانگهای -یک سازمان سیاسی، اقتصادی و امنیتی اوراسیایی- هستند و در سپتامبر سال گذشته ایران تفاهمنامه‌ای برای پیوستن به این سازمان امضا کرد. این گروه قصد دارد به عنوان وزنه تعادلی در برابر نفوذ غرب عمل کند.[3]

قرن 21 متعلق به آسیا است و آسیا با تمام ظرفیت‌ها و پتانسیل‌ها و ویژگی‌هایش از ارتباطات اقتصادی، مالی، فرهنگی، امنیتی و سیاسی گرفته تا منابع سرشار انسانی تمام ناشدنی حرف‌های جدیدی برای دنیای خسته از سلطه استکباری غرب خواهد داشت و قطعا این آسیای بیدار و آگاه با تغییر رویکردجدیدش بازگشتی دوباره به مرکز ثقل اقتصاد جهانی و درنتیجه مرکز ثقل سیاست جهانی خواهد داشت و مسلما در ظهور پرشکوه دوباره نقش مهم حیاتی خود را با مدیریت منافع اقتصادی در تمام عرصه‌ها با لحاظ کردن مسائل امنیتی با خلاقیت در جهت حفظ تعادل در روابط بین‌المللی ایفا خواهد نمود و بلا شک ایران یکی از مؤثرترین کشورها در تحقق این آسیای جدید در نظم نوین جهانی در شکل دهی نظام چندقطبی نظام بین‌الملل خواهد بود.

دکتر اسدالله افشار