موانع هفتگانه و بنیادین تحقق اقتصاد مقا ومتی

پايگاه خبري تحليلي «نيک رو»، جمهوری اسلامی در حوزه اقتصاد با مسائل مختلفی مواجه است که هر روز در حال تغییر و تحول است بنابراین خود انقلاب اسلامی مکلف به نو آوری و ابتکار و نظریه پردازی در این عرصه های جدید اقتصادی است که یکی از این مفاهیم «اقتصاد مقاومتی» است. موضوع اقتصاد مقاومتی توسط امام و رهبر شهیدمان طرح گردید و بسیار گسترده است. برای تبیین حوزه اقتصاد مقاومتی ابتدا باید ابعاد موضوع شناسایی و طبقه بندی گردند. که این سطح از کار به اصطلاح تدوین نقشه مهندسی اقتصاد مقاومتی خوانده می شود. می دانیم قدرت های استکباری در جریان چالش با نظام اسلامی ایران، سعی در تضعیف، منزو ی ساختن و از پا انداختن اقتصاد آن از طریق مبادلات خارجی دارند تا بدین وسیله روح توانمند نظام مقدس اسلامی را از کالبد آن خارج نمایند و با دمیدن روح شیطانی خود ، آن را به ناکجاآباد بی هویتی سوق دهند؛ از این روی باید با اتخاذ تدابیر مناسب بتوانیم بر این چالش فایق آییم. نویسنده در این یادداشت که به بررسی موانع بنیادین تحقق اقتصاد مقاومتی خواهد پرداخت؛ اعتقاد دارد تنها راه رهایی از مخمصه تحریم ها با توجه به پیشینه آن و اکنون جنگ تحمیلی و تجاوز آمریکا و رژیم صهیونی به کشورمان در حال حاضر،اقتصاد مقاومتی است: یعنی اقتصادی که مقاوم است، با تحریکات و سیاست های آمریکا و غیرآمریکا زیرورو نمی شود و تحریکات جهانی در آن اثر ندارد. اقتصادی است که متکی بر مردمی زحمت کش و صبور است که در هر شرایطی برای خود برنامه دارند و برای هر تغییر واکنشی مناسب از خود نشان می دهند. 

تأکید امام شهیدمان بر موضوع اقتصاد مقاومتی

رهبرشهید انقلاب در مورخه 16 شهریور 1389در دیدار با جمعی از کارآفرینان به مسأله اقتصاد مقاومتی اشاره کرده و فرمودند ما باید یک اقتصاد مقاومتیِ واقعی در کشور به وجود بیاوریم. از سال 86 تا به امروز موارد فراوانی رهبر فرزانه شهید انقلاب و در جمع های متفاوت به این امر مهم پرداخته و موکدا راه رسیدن به اقتصاد پویا را اقتصاد مقاومتی معرفی کرده است. 

اجرا شدن اقتصاد مقاومتی یک طرح ملی است به نحوی که همگان باید در اجرایی شدن این  مهم بکوشند و حمایت از تولید داخل باید سرلوحه زندگی همه ایرانیان باشد.   

رهبر شهید انقلاب در حرم مطهر رضوی (1/ 1 / 1395) با صراحت سه راه پیش روی جامعه ایران را در حل مسایل بیان کردند : 

  * راه اول زندگی زیر فشار دائمی دولت هایی مثل آمریکا.
  * راه حل دوم کنار آمدن با این دولت‌ها با هزینه سنگین انصراف از هویت خود اعم از استقلال تا هویت دینی و ایمانی .
  * راه حل سوم حل مشکلات بدون انصراف از هویت خود از راه قوی شدن از درون .

اقتصاد مقاومتی ناظر به راه سوم است که در حوزه‌های دفاعی و امنیتی و علم وفناوری تجربه موفقی بوده اما برای تحقق اقتصاد مقاومتی موانع بنیادینی وجود دارد که به نسبتی که رفع شود، تحقق پذیر خواهد شد.

درک این نکته مهم است که بدانیم و اعتقاد داشته باشیم؛ لازمه اجرای سیاست‌های اقتصاد مقاومتی وجود بنگاه‌های اقتصادی خود مقاوم است به طوریکه باور به اجرای سیاست‌های اقتصاد مقاومتی برای شکوفا شدن اقتصاد کشور باید در بخش خصوصی، بدنه دولت، حاکمیت کشور و تمامی ارگان‌های قدرتمند نظام شکل گیرد و با تشکیل چنین بنگاه‌های اقتصادی خود مقاوم تحقق سیاست‌های اقتصاد مقاومتی امکان پذیر شود.

موانع بنيادين تحقق اقتصاد مقا ومتی

1- اولین مانع، مانع معرفتی است. دولت، محور اصلی درحاکمیت برای تحقق اقتصاد مقاومتی است.دولت وقت، از جمله رئیس‌جمهور روحانی به لحاظ نظری با عمده مولفه‌های اقتصاد مقاومتی، خصوصا «درون‌زایی»، «عدالت بنیان بودن» ، «تولید محور بودن»، «مردمی بودن» و حتی «دانش بنیان بودن»، چندان همراهی ندارد و متناسب با دال مرکزی گفتمان توسعه، یعنی «همگرایی با کشورهای غربی»، این دال‌ها را طرد می‌کند.

2- دومین مانع، مانع مدیریتی است. آوردن اقتصاد مقاومتی از کاغذ بر روی زمین، به توان سازماندهی بالای ظرفیت‌ها و استعدادهای کشور نیاز دارد که تجربه دولت ها نشان می‌دهد که به طور کلی فاقد چنین بنیه‌ای است. دولت ها حتی علی‌رغم تجربه طولانی کشور در توزیع کالای دولتی، نتوانسته اند در توریع سبد کالا موفق باشند که توان مدیریتی لازم برای آن، قابل مقایسه با اقتصاد مقاومتی نیست. 

3- مانع سوم، مسئله پرکاری است. اقتصاد مقاومتی به کار شبانه‌روزی و جهادی نیاز دارد که با خصوصیات بوروکراتیک دولت ها سازگار نبوده است .

4- مانع چهارم، مانع سیاسی است . دولت ها برای پیش بردن اقتصاد مقاومتی، نیاز دارند تصمیمات شجاعانه اتخاذ نمایند ولو اینکه به لحاظ سیاسی، موقعیت اجتماعی آنان راتنزل دهد.دولت ها حتی حاضرنبودند یارانه بخش‌های ثروتمند جامعه را قطع کنند.چرا که از عواقب سیاسی آن ترس و واهمه داشتند. این فضای پوپولیستی، از عمده‌ترین علل ضعف کشور در حل مسائل اقتصادی است که البته به این دولت نیز محدود نیست.

5- مانع پنجم، مانع اجتماعی است. فرهنگ اقتصادی جامعه ما به شکلی است که به نقش خود در اقتصاد مقاومتی عمل نمی‌کند. «مدیریت مصرف»، یکی ازکلیدواژه‌های نقش مردم در اقتصاد مقاومتی است. مصرف کالای ایرانی یکی از مصادیق مدیریت مصرف است. این کار، جریان تولید داخلی و به تبع آن ، رشد اقتصادی و به تبع آن اشتغال و... ایجاد می‌کند. اما جامعه ایران، حتی بخش‌های ایدیولوژیک جامعه، که دائما از اطاعت از رهبری سخن می‌گویند نیز در این حوزه به شدت لنگ می‌زنند. میانه‌روی در مصرف و پرهیز از اسراف و زیاده روی، از دیگر مصادیق مدیریت مصرف است . آمارها در سطوح مختلف از انرژی تا چیزهای دیگر، نشان می‌دهد که ما جامعه پرمصرفی هستیم که حتی در شرایط پیشرفته‌ترین اقتصاد نیز مذموم است و در وضعیت اقتصادی ما این مذمومیت مضاعف است : small_red_triangle

در بهره‌وری نیز وضعیت جامعه ما خیلی کمتر از حد قابل قبول است ( ساله پیش که کمتر از یک؛ در حالیکه نیاز به 2/5 است). تولید کالا و خدماتی که در کشور انجام می‌شود، این بهره‌وری پایین را نشان می‌دهد. کار برای اغلب ایرانیان یک امر جذاب و بما هو مطلوب نیست. ضرب‌المثل‌ها و تکیه‌کلام‌های اجتماعی که بازتاب نگاه جامعه به کار است مثل «کار مال تراکتوره»، نشان می‌دهد که کار بیشتر یک امر ناگزیر برای کسب درآمد و گذران زندگی است و در حکم یک «شر ضروری» به شمار می‌رود. این فرهنگ اجتماعی درباره کار به صورتی برای اقتصاد ما چالش زاست که تولید خدمات و کالای ایرانی را کمّاً و کیفاً آسیب‌پذیر کرده است. این فرهنگ اجتماعی هر نوع نظریه اقتصادی را ازکلاسیک‌ها تا نئوکلاسیک‌ها تا نهادگراها تا اقتصاد مقاومتی، عقیم خواهد گذاشت.

6- مانع ششم ، مانع جامعه‌پذیری است. در فرآیندهای جامعه‌پذیری، از خانواده تا آموزش و پرورش تا دانشگاه تا رسانه‌ها خصوصا صداوسیما، اهتمامی به ایجاد فرهنگ اقتصاد مقاومتی نیست. درواقع وضع موجود نهادهای جامعه‌پذیری کشور به شکلی است که هدفگذاری اقتصاد مقاومتی به عنوان نسخه حل و پیشرفت اقتصادی در آنها بلاموضوع است. یعنی تغییر متناسب با این هدف گذاری کلان، در آنها صورت نگرفته است.

7- مانع هفتم، مانع حاشیه‌گرایی است. جامعه ما علاقه وافری به حاشیه‌ها دارد و تقریباً در هر موضوعی از فوتبال تا سینما تا سیاست، حاشیه از متن جدی‌تر است. این ویژگی، بستری فراهم می‌کند که هر بار به دلیلی اقتصاد مقاومتی به حاشیه برود. یکی از این بسترها، فضای سیاسی است که با توجه به در پیش بودن انتخابات ریاست جمهوری دوازدهم ، به تدریج شعله‌های آن برافروخته خواهد شد و فضای جامعه را پر می‌کند.

بنابراین کلید حل مسائل اقتصادی در دست خود ما و وابسته به تغییر همه‌ ماست . (1)  

نقش تعیین‌کننده رسانه ها در گفتمان ‌سازی اقتصاد مقاومتی

مؤثرترین ابزاردر جهت اقناع مخاطب رسانه‌ است و انسان‌ها معمولاً اتفاقات رخ‌داده را آن گونه تفسیر می‌کنند که رسانه‌‌های مسلط بر آن‌ها می‌خواهند. رسانه‌ها وقایع را طوری جلوه می‌دهند که مخاطب برداشت مد نظر آن‌ها را داشته باشد. بزرگ‌نمایی، گفتن بخشی از حقایق و در برخی موارد کتمان و انکار، ابزارهای متداول در این عرصه است.

رسانه‌ها در جوامع امروزی طیف بسیار گسترده‌ای از اهداف را دنبال می‌کنند که عدم آگاهی نسبت به آن‌ها می‌تواند ما را نسبت به این پدیده تأثیرپذیرتر سازد؛ اهدافی همچون جامعه‌پذیر کردن، سرگرمی، (2) نظارت و اطلاع‌رسانی، تفسیر، پیوند انسان‌ها و...

در این بخش، تحلیلی از عملکرد رسانه‌ها، اعم ازداخلی و خارجی، نسبت به مقوله‌ی«اقتصاد مقاومتی» ارائه می‌شود. با این توضیح که مطابق اعتقاد مک لوهان، رسانه در هرتعریفی، یا خود پیام است یا اصلاً برای پیام‌رسانی به وجود آمده است. پیام نیز یا خود فرهنگ است یا برای انتقال فرهنگ انتشار یافته است‌.

اقتصاد مقاومتی به مثابه‌ دکترین کشور برای مواجهه با تحریم‌ها و پیشرفت در شرایط فعلی است که توسط رهبرشهیدمان(ره) مطرح شده است. مردمی کردن اقتصاد، کاهش وابستگی به نفت، مدیریت مصرف، استفاده‌ حداکثری از زمان، منابع و امکانات، حرکت بر اساس برنامه، وحدت و همبستگی، حمایت از تولید ملی و مدیریت منابع ارزی را می‌توان استراتژی اصلی این مفهوم نوظهور دانست.

رسانه‌ها؛ ساز و کار مؤثرجامعه‌پذیری

در عصر جهانی‌سازی، ارتباطات و اطلاع‌رسانی در شناخت و ادراک مردم از تنوع فرهنگی می‌تواند تحول ایجاد کند و با ایجاد شبکه‌های محلی رادیویی و تلویزیونی در مناطق متفاوت، می‌توان به ارزیابی و بازسازی خرده‌ فرهنگ‌ها کمک کرد. به‌ طورکلی در جوامع، رسانه‌ها ساز و کار مؤثرجامعه‌پذیری‌اند. رسانه‌ها ابزار عمده‌ای هستند که توسط آن‌ها مردم ساختارها و حوادث جامعه را شناسایی و تفسیر می‌کنند و افراد به گونه‌ای نقش‌آفرینی خود را بر اساس آن‌ها سامان می‌بخشند که در تعارض اساسی با رفتار مورد انتظار دیگر افراد جامعه قرار نگیرد.

برخي ازصاحب نظران(3) معتقد هستند که بررسی ماهیت و طبیعت رسانه‌ها بدون مراجعه به تفکرات مک لوهان، (4) صرف‌نظر از مسئله‌ پذیرفتنی یا ناپذیرفتی بودن آن‌ها، اگر ناممکن نباشد، بسیار نارسا خواهد‌ بود. بر این اساس، تمامی رسانه‌ها (در میان سایر ویژگی‌ها) از ویژگی پیام‌رسانی برخوردارند. تمامی رسانه‌های همگانی، بنا به ویژگی دارا بودن مخاطبین انبوه و امکان گسترش شبکه‌ی ارتباطی (امکان تکنولوژیکی)، استعداد جهانی ‌شدن را دارند. پروژه‌ جهانی‌سازی فرهنگ قرن‌هاست که آغاز شده، اما آنچه تحقق آن را به چنین شتابی رسانده ‌است وجود همین رسانه‌های همگانی یا به ‌عبارت امروزی، استفاده‌ی همگانی از بزرگراه‌های ارتباطی است که بر‌ خلاف گذشته، مخاطب خود پیام‌گذار نیز می‌شود. مجرای ارتباطی ترکیبی بسیار پیچیده از انواع تکنولوژی‌های ارتباطی کامپیوتری است. بعضی از رسانه‌ها اصلاً ویژه‌ اطلاع‌رسانی و بعضی دیگر ویژه‌ تفریح و سرگرمی‌اند. برخی از رسانه‌ها به عقل و اندیشه‌ مخاطب متوسل می‌شوند و برخی دیگر به احساسات او. بعضی وسایل برتر و پیشرفته‌تر برای تبلیغ و ترویج تجاری‌اند و بعضی دیگر چنین نیستند.

عملکرد رسانه‌های داخلی درمقوله ي اقتصاد مقا ومتي 

عملکرد رسانه‌‌های داخلی را در مقوله اقتصاد مقاومتي می‌توان در دو زمینه تحلیل نمود. اول اینکه رسانه‌های داخلی باید نقش خود را در تبیین و اطلاع‌رسانی اقتصاد مقاومتی به خوبی ایفا نماید و دوم اینکه خودِ رسانه‌های داخلی تا آنجا که می‌توانند عامل به اقتصاد مقاومتی باشند. نکته‌ مهم اینجاست که اگر این دو ویژگی هم‌زمان در رسانه‌های داخلی وجود داشته باشد، گفتمان‌سازی در زمینه‌ اقتصاد مقاومتی رخ می‌دهد. در این میان، نقش صدا و سیما به عنوان فراگیرترین رسانه داخلی، که به تعبیرامام شهیدمان«دانشگاهی برای تدریس اصول اسلامی‌ـ ‌انقلابی»است، دوچندان می‌شود. 

در مورد اول، با بررسی عملکرد رسانه‌های داخلی، جای خالی برنامه‌های تخصصی در زمینه‌ اقتصاد مقاومتی به شدت احساس می‌شود. میزگردها، کرسی‌های آزاداندیشی، ویژه‌برنامه‌های تخصصی و... ضروری است در تبیین اقتصاد مقاومتی صورت پذیرند. در مورد دوم، یعنی عاملیت به اقتصاد مقاومتی، ضعف‌های بیشتری به چشم می‌خورد. اگر بنا به تعریف مک لوهان، رسانه را پیام بدانیم، آیا تا کنون پیامی در زمینه‌ «مدیریت مصرف» توسط رسانه‌های داخلی به ویژه رسانه‌های بصری به مخاطب منتقل شده است؟ تبلیغات محصولات خارجی، به ویژه در روزنامه‌ها و سایت‌ها، ترویج مدگرایی در سینما، مصرف‌گرایی و عادی جلوه دادن آن در صداوسیما، استفاده و ترویج تولیدات خارجی و... همگی از مصادیق عامل نبودن رسانه‌ داخلی به اقتصاد مقاومتی است. 

عملکرد رسانه‌های خارجی در زمینه‌ اقتصاد مقاومتی

با بررسی عملکرد رسانه‌های خارجی در زمینه‌ اقتصاد مقاومتی، درمی‌یابیم که رسانه‌های خارجی، در راستای پروژه‌ی «تهاجم فرهنگی»، بیشتر به صورت نرم و ضمنی به تخریب و تبلیغات منفی در زمینه‌ «اقتصاد مقاومتی» می‌پردازند. برای مثال، تلاش برای «کاهش وحدت ملی»، «مصرف‌گرایی» و «تضعیف تولید ملی در برابر تولیدات خارجی» مواردی است که به صورت غیرمستقیم اقتصاد مقاومتی را دچار تهدید می‌سازد.

توضیح اینکه پژوهش‌ در واکنش‌های تماشاگران سینما و تلویزیون در قبایل غیرمتمدن نشان داده است که این تماشاگران، فیلم را آن طور که مثلاً اروپاییان می‌بینند، نمی‌بینند و تنها عوامل و اشیا‌ی آشنا را تعقیب می‌کنند و به آن‌ها مشغول می‌شوند و ارتباط صحنه‌ها و پیگیری خط داستانی برایشان مطرح نیست. کودکان نیز به همین ترتیب، اغلب بر جزئیات، بیشتر از کل صفحه‌ تلویزیون نظر دارند.

بنابراین رسانه، صرف‌نظرازمحتوا، به‌ صورت پیام انتقال می‌یابد ومی‌تواند نقش مهمی دراقناع اذهان مخاطبین داشته‌ باشد. بسیاری از مخاطبین رسانه‌های جمعی ، بدون اینکه خود بدانند ، مورد هجمه‌ اطلاعاتی قرار می‌گیرند و دچار تزلزل در عقاید و تشکیک در معلومات می‌شوند که اقتصاد مقاومتی یکی از این موارد است.

البته نباید از مواجهه‌ مستقیم، اما اندک رسانه‌های خارجی با مقوله‌ اقتصاد مقاومتی غافل بود . رسانه‌های خارجی، با هدف کم‌رنگ ساختن اعتراضات مردم اروپا به طرح‌های ریاضتی ، از یک سو و تخریب مفهوم اقتصاد مقاومتی ، از سوی دیگر، به شباهت‌سازی میان این دو پرداخته‌اند. این پیام رسانه‌ای این گونه قابل تحلیل است که اقتصاد مقاومتی تافته‌ای جدابافته از اقتصاد ریاضتی نیست، همچنین مشکلات اقتصادی ایران دست‌کمی از بحران اقتصادی اروپا ندارد .

در تلاشی دیگر، روزنامه‌ واشنگتن‌پست ، در تحلیلی از اقتصاد مقاومتی ، می‌خواهد این گونه ذهن مخاطبان خود را متأثر سازد که اقتصاد مقاومتی هرچند تدبیری در زمینه‌ مقابله با تحریم‌هاست، اما با توجه به وضعیت اقتصادی و فرهنگی حاکم در ایران، موفقیت این استراتژی در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. در این گزارش (به نقل از فارس) آمده است: در حالی که اقتصاد ایران با تحریم‌های اقتصادی روبه‌روست، اما این کشور برای تأمین نیازهای اساسی خود به داخل چشم دارد و تلاش می‌کند تا عادت‌های مصرفی جامعه را، که به استفاده از برخی از محصولات خارجی خو گرفته است، تغییر دهد . 

به نوشته‌ این گزارش، مقامات ایران این اقدام را«اقتصاد مقاومتی»می‌نامندواین اقدام آن‌ها نشان‌دهنده‌ مقاومت در برابر تلاش‌های غرب برای متوقف ساختن برنامه‌ی هسته‌ای این کشور است. این تلاش‌ها با اینکه ثابت شده چالش‌انگیز است ، سبب می‌شود ایران از واردات بی‌نیاز شود و محصولات بیشتری را در داخل تولید کند. به نوشته‌ این گزارش، اما ایرانی‌ها برای اعتماد به تمام محصولات داخلی آماده نیستند، حتی اگرآن‌ها ارزان‌تر باشند.

چارچوب پیشنهاد رسانه اي در زمینه‌ی گفتمان ‌سازی اقتصاد مقاومتی

رسانه‌های داخلی ، به ‌ویژه رسانه‌ ملی ، نقش تعیین‌کننده‌ای در گفتمان‌سازی اقتصاد مقاومتی دارد . همان طور که ضعف در تبیین و عدم عاملیت به اقتصاد مقاومتی می‌تواند این مقوله را به حاشیه براند ، تبیین دقیق و پیگیری استراتژی‌های آن، در عمل می‌تواند برکات فراوانی داشته باشد. ماتریس ذیل، چارچوب پیشنهادی در زمینه‌ گفتمان‌سازی اقتصاد مقاومتی است که بیشتر پیرامون رسانه‌ ملی است . (5) 

نقد آخر

اساساً اقتصاد مقاومتی به معنای تاب‌آوری در برابر تکانه‌های خارجی است، به گونه‌ای که در صورت بروز بحران‌های اقتصادی، سریعاً به مسیر عادی بازگردیم. به عبارت دیگر، در مواجهه با شوک‌های نفتی، تحریم‌ها یا اختلال در صادرات، باید توانایی مدیریت بحران و جایگزینی سریع را داشته باشیم.

با توجه به وضعیت کنونی، اگر اقتصاد مقاومتی به طور کامل محقق شده بود، قطعاً شاهد ثبات نسبی در نرخ ارز و کنترل تورم بودیم. همچنین، افت شدید صادرات را تجربه نمی‌کردیم. این نکته بسیار حائز اهمیت است که کشوری که تحت تحریم و اکنون جنگ تحمیلی قرار دارد، نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و همه‌جانبه در بسیاری از زمینه‌هاست. در سال‌های ابتدایی پس از طرح اقتصاد مقاومتی، اقداماتی نظیر برگزاری سمینارها و همایش‌ها صورت گرفت، اما این تلاش‌ها به مرور زمان کمرنگ و فراموش شدند. حتی به نظر می‌رسد ارزیابی‌های دوره‌ای و سنجش شاخص‌ها نیز به درستی انجام نشده است تا بتوان میزان موفقیت را اندازه‌گیری کرد. اگرچه ممکن است دولت‌ها مدعی موفقیت باشند، اما واقعیت این است که سفره‌ مردم کوچک‌تر شده و قدرت خرید آنان کاهش یافته است.

به نظر می‌رسد که دولت‌ها تصور می‌کنند سیاست‌هایی نظیر اقتصاد مقاومتی، پروژه‌هایی یک‌ساله هستند که با پایان یافتن سال، به فراموشی سپرده می‌شوند. در حالی که مفاهیمی همچون جهاد اقتصادی و اقتصاد مقاومتی، نیازمند تداوم و پیوستگی بوده و باید به عنوان بخشی از برنامه‌های بلندمدت توسعه اقتصادی کشور در نظر گرفته شوند. بنابراین، معتقدم که در دستیابی به اهداف اقتصاد مقاومتی، موفقیت لازم حاصل نشده است، زیرا اگر این سیاست‌ها به درستی اجرا می‌شد، نتایج ملموس آن در زندگی مردم و شاخص‌های اقتصادی قابل مشاهده بود. نکته قابل توجه دیگر، تغییر دولت ها در طول این دوره است. با این وجود، هیچ‌کس پاسخگوی عملکرد گذشته نیست و با تغییر دولت و سال، به نظر می‌رسد که برنامه‌ها و تعهدات قبلی و شعار پیشین نیز منتفی می‌شوند و دولت جدید نیز از پاسخگویی در قبال آن‌ها شانه خالی می‌کند. این ناپیوستگی و پاسخگو نبودن، مانع از پیشرفت و تحقق اهداف بلندمدت اقتصاد مقاومتی می‌شود. (6)  

 پانویس‌ها:

1- موانع بنیادین تحقق اقتصاد مقاومتی ، پایگاه خبري تحلیلی تسنیم . 

2-  Entertainment

3- طلوعی ، علی ، (1385) ، جهانی‌سازی و رسانه‌های محلی (چِل پَرو) ، تهران ، مؤسسه‌ی فرهنگی‌مطبوعاتی جام‌جم. 

4- مارشال مک لوهان ، پروفسور مرکز مطالعات رسانه‌ای تورنتو و مطرح‌کننده‌ی مفهوم «دهکده‌ی جهانی» وجمله‌ی معروف«پیام خود رسانه است»می‌باشد و ازنظر توجه به فناوری‌های ارتباطی ، جزء چهره‌های پیشتاز در این قلمرو به حساب می‌آید. 

5- واعظی ، حسن ، (1388) ، استعمارمدرن ، جهانی‌سازی و انقلاب اسلامی ، قم ، انتشارات مؤسسه‌ی آموزشی وپژوهشی امام خمینی (ره) . قائمی‌نیا ،  علی‌اصغر  ، نقش رسانه‌ها در گفتمان‌سازی اقتصاد مقاومتی،  پایگاه خبري تحلیلی برهان.  افشار؛ اسدالله(1395) ، اصول اقتصاد مقاومتي دراقتصاد ايران ، تهران: سفيرارد هال.

6- بغزیان؛ آلبرت. موانع تحقق اقتصاد مقاومتی.سایت نشریات ابرار: ۱۴۰۳/۱۱/۲۶. 

 دکتر اسدالله افشار

• دکتر اسدالله افشار

• اقتصاد

• اقتصاد مقاومتی

• گفتمان ‌سازی اقتصاد مقاومتی

• رسانه‌های داخلی

• گفتمان‌سازی اقتصاد مقاومتی

• تاب‌آوری

• رژیم صهیونی

• تجاوز آمریکا و رژیم صهیونی