از تکامل نوین جرم سازمان یافته در آمریکا تا ظهور این جرم در ایران

پايگاه خبري تحليلي «نيک رو»،

اشاره: در بحث قبلی که روز جمعه 26 مرداد ماه سال جاری با عنوان" تعاریف جرم سازمان یافته و ماهیت آن جرائم " در پایگاه خبری تحلیلی نیک رو به چاپ رسید؛ وعده داده شد که در بحث بعدی  در باره"تکامل نوین جرم سازمان یافته ازبُعد تاریخی" سخن به میان آورم و اینک طبق وعده داده شده این بحث را در ذیل پی می‌گیریم.

جرم‌شناسان و تکامل نوین جرم سازمان یافته در آمریکا

از بُعد تاریخی ؛ جرم‌شناسان تکامل نوین این جرم را در آمریکا در شش دوره قابل مطالعه می‌دانند که عبارتند از:

1ـ دوره استعماری : 1700 تا 1776 گروه‌های مجرمانه در نیویورک و بوستون برخلاف قوانین انگلستان که بر آمریکا حاکم بود به طور سازمان یافته مرتکب جرم‌هایی درارتباط با روسپی‌گری، قمار، قاچاق مشروبات الکلی و رباخواری‌های شدید می‌شدند.

2ـ دوره پس از انقلاب : 1776 تا 1830 که با استقلال آمریکا گروه‌های مجرمانه سابق در دوره انتقال رشد کردند و به سبب حاکمیت فئودالیسم، کلاهبرداری‌های بزرگ سازمان یافته مربوط به زمین‌خواری، در ایالات مختلف آمریکا اتفاق افتاد.

3ـ دوره ظهورگروه‌های مجرمانه مهاجر1380 تا 1920 که مهاجرانی ازایرلند،ایتالیا و یهودیان شرق اروپا جرم‌های سازمان یافته را در زمینه‌های مختلف به اوج رساندند.

4ـ دوره توسعه یا ممنوعیت : 1920 تا 1933 که همزمان با ممنوعیت مشروبات الکلی در ژانویه 1920 شروع گردید. این ممنوعیت نه تنها موجب سازمان یافته شدن فعالیت‌های زیرزمینی مربوط به تهیه و قاچاق مشروبات الکلی گردید، بلکه سبب گسترش خشون و فساد اداری و انواع دیگر جرم‌های مرتبط با جرایم سازمان یافته نیز گردید.

5ـ دوره پس از ممنوعیت : 1933 تا 1970 که دوران نفوذ جرم سازمان یافته در معاملات مشروع و آغاز جرایم سازمان یافته و نوین و شکل‌گیری جرایم سازمان یافته فراملی از یک طرف و تشکیل خانواده‌های مختلف جرم سازمان یافته از قبیل خانواده لوچیانو، پروفاچی، رینا، گامبینو که اکثراً نیز ایتالیایی و از مافیای ایتالیا بوده‌اند از طرف دیگر است.

6ـ دوره حاضر: 1970 به بعد که دوره تخصصی شدن فعالیت‌های مجرمانه سازمان یافته و بکارگیری فناوری‌های جدید و وسایل ارتباط پیچیده و توسعه جرایم سازمان یافته فراملی در قالب شرکت‌های بزرگ چند ملیتی است. علاوه بر موارد فوق به عنوان یکی از ویژگی‌های این دوره می‌توان ازگروه های مجرمانه نژادی مختلفی از ایرلندی‌ها ، آلکانی‌ها ، یهودیان ، ایتالیایی‌ها ، روسی‌ها ، آفریقایی‌ها ،کوبایی‌ها ، مکزیکی‌ها ،  و آسیایی‌ها نام برد که امروزه هریک به شکلی و در نوعی از جرایم سازمان یافته در جامعه آمریکا فعالیت می‌کنند.[1]

ظهور جرم سازمان یافته در ایران

گرچه جرم سازمان یافته در ایران بسیار دیرتر از آمریکا به صورت نوین قابلیت ظهور پیدا کرد، ولی به سبب سهولت ارتباطات و امکان انتقال اطلاعات و کالا و انسان از کشوری به کشور دیگر از یک طرف، و وجود مشتریان فراوان در ایران و اروپا برای مواد مخدر و قرار داشتن ایران در مسیر ترانزیت آن، به زودی سازمان مجرمانه جهت قاچاق مواد مخدر از مبدأ افغانستان و پاکستان به سوی ایران و کشورهای غربی دست به کار شدند و شاید اولین جرمی که در ایران به صورت سازمان یافته و در سطح وسیعی مورد ارتکاب سازمان‌های مجرمانه قرار گرفت. قاچاق مواد مخدر بوده است. در عین حال به مرور زمان ارتکاب جرایم مختلف دیگری نیز به صورت سازمان یافته در ایران مورد توجه قرار گرفت و امروزه متأسفانه شاهد فعالیت باندها و شبکه‌های بزرگ و کوچک مجرمانه در داخل کشور هستیم که به ارتکاب سازمان یافته جرایم مختلف مشغول هستند. با تهدیدی که از ناحیه این گروه‌ها متوجه امنیت اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشور می‌شود، آینده ناخوشایندی در انتظار جامعه ما خواهد بود و در نتیجه باید بدون درنگ جهت مبارزه همه جانبه با مظاهر جرم سازمان یافته و گروه‌های مجرمانه مرتکب این گونه جرایم اقدام نمود.

با توجه به اینکه جرایم سازمان یافته از نظر ماهوی و شکلی، تحولات تقنینی، قضایی و اجرایی چندی را در نظام حقوق بین‌الملل و حقوق داخلی برخی کشورها سبب شده است و با عنایت به اینکه کشور ما به عنوان عضوی از جامعه جهانی و عضو بنیانگذار سازمان ملل متحد از این تحولات جرم‌شناسی و حقوقی مبرا نیست، لذا بررسی این گونه جرایم از نظر تقنینی و قضایی در حقوق موضوعه ایران به عنوان منبع اصلی و حقوق بین‌الملل به عنوان منبع فراملی امری ضروری است بر این اساس تحقیق موجود را با عنوان «جرایم سازمان یافته در حقوق جزای ایران و بین‌الملل» به رشته تحریر درآمده است.[2]

تأثیرپیشرفت علم و تکنولوژی برتنوع و پیچیدگی جرائم  

به هر حال تحول جوامع بشری و پیشرفت علم و تکنولوژی درجوامع امروزی سبب پیچیدگی و تنوع بسیاری از پدیده‌های اجتماعی گردیده است. جرائم و اعمال خلاف قانون از این قانون مستثنی نمی‌باشد و بی‌گمان چنین تحولاتی برتنوع و پیچیدگی جرائم تأثیر بسزایی داشته است به نحوی که امروزه برای تحقق برخی جرائم سازمان‌های تبهکاری وجود دارد که زمان‌های زیادی را برای تنظیم و سازماندهی یک جرم صرف می‌کنند و در برخی موارد برای سامان دادن به اینگونه جرایم از افراد متخصص و سابقه‌دار استفاده می‌کنند. بدیهی است که با توجه به پیچیدگی‌ این گونه جرایم، مقابله و پیشگیری از آنها برای ضابطین قضایی و مسئولین حفظ امنیت کشور دشوار و گاهی محال می‌باشد.

رابطه متقابل فقربا جرائم سازمان یافته

جرائم سازمان یافته نیز در یک رابطه متقابل با فقر قرار دارد، از یک طرف این جرائم مانع از رشد اقتصادی شده و از این طریق موجب افزایش فقر یا شکست تلاش‌های توسعه‌ای برای کاهش فقر می‌شود. فساد، تجارت غیرمجاز و پول‌شویی دارای چنین قابلیتی است و در ممانعت از رشد اقتصادی یک کشور نقش دارد. از طرف دیگر فقر موجب گسترش جرائم سازمان یافته می‌شود. فقر گسترش جرائم سازمان یافته را تسهیل می‌کند. همانند گروه‌های تروریستی، گروه‌های مجرم سازمان یافته بین‌المللی نیز در عضوگیری در جوامع فقیر اقبال بیشتری دارند. این گروه‌ها هم دارای منابع مالی فراوانی هستند. گروه‌های قاچاق موادمخدر از چنین خصوصیتی برخوردارند و طبیعتاً می‌توانند به راحتی نیروی موردنیاز خود را از جوامع فقیر تأمین کنند.

با توجه به مسایل مطروحه فوق باید بیان داشت که هرگونه استراتژی پیش‌گیرانه در مقابله با جرائم سازمان یافته فراملی مستلزم توجه به مسأله فقر نیز خواهد بود. کاهش یا از بین بردن فقر می‌تواند تا حدود زیادی فعالیت بسیاری از شبکه‌های قاچاق انسان و قاچاق موادمخدر را  با مشکل مواجه سازد. بدین گونه است که فقر با  تأثیری که بر جرائم سازمان یافته فراملی  به  عنوان تهدیدی علیه امنیت بین‌المللی می‌گذارد به صورت   غیر مستقیم امنیت بین‌المللی را با چالش مواجه می‌کند.[3]

زشت‌ترین چهرۀ جرائم سازمان یافته، قاچاق انسان است. فقر عامل عمده تسهیل و گسترش فعالیت شبکه‌های قاچاق انسان به شمار می‌آید. این شبکه‌ها بیشتر طعمه‌های  خود را از بین زنان و کودکان جوامع فقیر انتخاب می‌کنند. از دیگر زمینه‌های فعالیت این شبکه‌ها، سوءاستفاده از مهاجرین است. طبیعتاً افراد فقیر زیادی خواستار مهاجرت به جوامع توسعه یافته یا درحال توسعه و دارای شرایط مساعد هستند. این افراد ناخودآگاه در معرض گرفتار شدن در دام شبکه‌های قاچاق انسان قرار دارند.

به طور کلی جرائم سازمان یافته فراملی تهدیدی نسبت به کشورها و جوامع است. این جرائم به ضعف دولت‌ها کمک می‌کند، مانع از رشد اقتصادی می‌شود، به جنگ‌های داخلی دامن می‌زند، تلاش‌های سازمان ملل را در زمینه برقراری صلح مرتباً تضعیف می‌کند و برای گروه‌های تروریستی امکانات مالی فراهم می‌سازد.

جرایم سازمان یافته؛ تهدیدی جدی علیه امنیت و سلامت جامعه

از جمله جرایم خطرناکی که در قالب شبکه‌های هدفمند و برنامه‌ریزی شده، فعالیت داشته و امنیت اقتصادی و اجتماعی و همچنین سیاسی جامعه را به سبب ویژگی‌های خاصی که دارند و گستره فعالیت آنها در قالب تهدیدی جدی علیه امنیت و سلامت جامعه بروز می‌کند جرایم سازمان یافته می‌باشد. این دسته از جرایم به سبب تسهیل و تسریع ارتباطات وهمچنین دسترسی به تجهیزات مدرن، مظاهرآن با اشکال نوین خودنمایی کرده واین امرسبب امکان گذرازمرزهارا برای این‌گونه جرایم فراهم کرده وویژگی فراملی پیدامی‌کنند.[4]

ویژگی‌های خاص جرایم سازمان یافته

از ویژگی‌های خاص این جرایم تبانی و برنامه‌ریزی و تقسیم وظایف است. بنابراین تمامی اعضای سازمان مجرمانه در ارتکاب جرم مانند حلقه‌های یک زنجیر با هم در ارتباط هستند. به همین سبب مسئولیت ناشی از ارتکاب جرم قابل تسری به تمامی اعضای گروه بوده هرچند که بعضی از اعضای گروه در صحنه جرم حضور نداشته و شرکت و معاونت در جرم نداشته باشد چرا که صرف عضویت در گروه مجرمانه از مصادیق تحریک در ارتکاب جرم است. تهدید جدی جرم سازمان یافته زمانی شدیدتر می‌شود که گستره آن قلمرو بیش از یک کشور را به خود اختصاص دهد که جنبه فراملی به خود گرفته و صلاحیت دو یا چند کشور را برای رسیدگی به جرم را بوجود می‌آورد.

از آن جا که جرایم سازمان یافته به طور عمده توسط سازمان ها وگروه های مجرمانه ارتکاب می یابد، در بررسی ویژگی های جرم سازمان یافته، علاوه بر مطالعه جرایم ارتکابی، لازم است به بررسی ویژگی‌های سازمان‌های مرتکب این گونه جرایم هم پرداخته شود، زیرا سازمان خود نقش مهمی را در ارتکاب و جهت دهی جرایم ارتکابی و متصف کردن آن ها به جرم سازمان یافته دارد.

ضرورت مبارزه با جرایم سازمان یافته در دو حوزه بین المللی ومنطقه‌ای

مبارزه با این جرم همکاری‌های جهانی و بین‌المللی را می‌طلبد که دراین زمینه کنوانسیون پالرمو2000 توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد به تصویب رسیده است. در این کنوانسیون تمامی اقدامات که جهت مبارزه با جرم سازمان یافته در سطح بین‌المللی لازم و ضروری بوده‌اند پیش‌بینی شده است و همکاری‌های بین‌المللی قضایی، حقوقی، پلیسی، اداری و آموزشی در کنار تدابیر پیشگیرانه و تدابیر حمایتی همراه با سایر سیاست‌ها پیش‌بینی شده‌اند.

علاوه بر اقدامات بین‌المللی، اقدامات منطقه‌ای انجام شده در این مورد گرچه در سطح کشورهای عضو اگر چندان جدی نبوده است ولی با توجه به تصمیم اعضای سازمان اکو برای تقویت مبارزه با جرم به خصوص جرایم سازمان یافته که در سمینار وزیران دادگستری اکو در اکتبر 2001 صورت گرفت، امید می‌‌رود که در آینده شاهد اقدامات همه جانبه اکو به ویژه با تشکیل اکوپل برای مبارزه با جرایم سازمان یافته باشیم. اقدامات منطقه‌ای علیه جرم سازمان یافته در اتحادیه اروپا و شورای اروپا بسیار قوی و مؤثر بوده است، به گونه‌ای که کنوانسیون و معاهدات اتحادیه اروپا و شورای اروپا در تدوین و تصویب کنوانسیون پالرمو نقش راهبردی قابل توجهی داشته‌اند.[5]

جایگاه جرایم سازمان یافته درحقوق ایران

در حقوق ایران، علی‌رغم ارتکاب برخی از جرایم توسط باندهای مجرمانه که به صورت کاملاً سازمان یافته ارتکاب می‌یابند و از طرف دیگر براساس حقوق اسلام می‌توان با مرتکبان این جرایم که امنیت جامعه را تهدید می‌کنند، براساس مصلحت جامعه با تطبیق عنوان افساد فی‌الارض بر فعالیت‌های آنان، برخورد کیفری شدید کرد، به جز قانون مبارزه با قاچاق انسان که مشتل بر هشت ماده و سه تبصره در مورخ 28/4/83 به تصویب مجلس رسیده است، هنوز تدبیر مشخص و سیاست کیفری خاصی متناسب با شدیت و تهدید این جرایم، پیش‌بینی نشده است. همچنین تنها در موارد خاصی قانون‌گذار وجود باند و دخالت شبکه مجرمانه را از عوامل مشدده قرار داده است. به عبارت دیگر، مقنن ایران به جای پرداختن به مشکل کلی جرایم سازمان یافته، ترجیح داده است که در موارد خاصی این نوع جرایم را در قالب کیفیات مشدده جرایم عادی مورد توجه قرار دهد که چنین امری با توجه به افزایش خطرات جرم سازمان یافته کافی به نظر نمی‌رسد.

خلأ فوق در حقوق ایران در حالی است که در بسیاری از کشورها جهت مبارزه با مظاهر جرم سازمان یافته به قانون مستقلی وضع شده است که سیاست جنایی جدیدی را برای مبارزه با این جرم به وجود می‌آورد و یا در قوانین سابق تجدیدنظر صورت گرفته و براساس نیاز فعلی برای مبارزه با این گونه جرایم، اصلاحات لازم به عمل آمده است.

از طرف دیگر علی‌رغم تصویب کنوانسیون وین 1988 علیه قاچاق مواد مخدر و داروهای روان‌گردان در سال 1370 توسط ایران و پیش‌بینی سازمان یافتگی قاچاق مواد مخدر به عنوان یکی از عوامل مشدده در کنوانسیون، در قانون جدید مبارزه با مواد مخدر (مصوب 1376) جز در موردی خاص هیچ تدبیری در این جهت اندیشیده نشده است و در نتیجه در صورت ارتکاب قاچاق مواد مخدر توسط باند مجرمانه، تنها مباشرین و معاونین، آن هم در حد مجازات‌های سنتی ـ ولو شدیدتر موجود در قانون 1376 مجازات می‌شوند.

در سایرموارد وضعیت به همین منوال است. مثلاً علی‌رغم این که میراث فرهنگی کشور توسط باندهای قاچاق اشیاء عتیقه به تاراج می‌رود و به سوی کشورهای اروپایی و آمریکایی قاچاق می‌شود.

و همچنین وجود باندهای مجرمانه دیگری که وضعیت جامعه را از حیث اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ناامن کرده‌اند، قانون‌گذار ایران در ارتباط با ارتکاب این جرایم توسط سازمان مجرمان و شبکه‌های غیرقانونی مقررات و تدابیر ماهوی؛ شکل خاصی را پیش‌بینی نکرده است.[6]

در بحث آتی با ابعاد دیگر جرائم سازمان یافته آشنا خواهیم شد.

منابع:

1- شمس ناتري، محمد ابراهيم(1380 ) ، بررسي سياست كيفري ايران در قبال جرايم سازمان‌يافته با رويكرد به حقوق جزاي بين‌المللي، رساله دكتري، تهران، دانشگاه تربيت مدرس.

2- مقدم، علی اصغر، یوسفی مراغه، مهدی ، رضایی، ارسلان(1393) ، بررسی جرم سازمان یافته در قوانین داخلی و قراردادهای دوجانبه ، انتشارات مرکز مطالعات و پژوهش‌های ناجا.

3- لیمن، مایکل ـ گری، پرتو (1379) ، جرایم یقه سفیدها (مجرمین پشت نقاب اعتماد)، ترجمه گروهی از مترجمین انتشارات معاونت آموزش ناجا.

4- برسلر، فنتون(1993)، اینترپل، تاریخچه و بررسی 70 سال رسیدگی به جرم و جنایت، ترجمه قیطاس مردانی راد، انتشارات مرکز مطالعات و پژوهش‌های ناجا.

5- بیابانی، غلامحسین ـ مختاری، محسن (1387) ، اینترپل، انتشارات پلیس بین‌الملل ناجا.

6- پالمر، ام جی(1380)، همکاری استراتژیکی در کنترل پلیس بین‌المللی، ترجمه اداره اطلاع‌رسانی پلیس بین‌الملل ناجا.

7- جلس، ریچاد. جی ـ و این، آن. لی(1380)، گونه‌های مختلف جرم، ترجمه محسن رضایی محمودآبادی، فصلنامه دانش انتظامی، شماره 3.

8- دانش، تاج زمان(1384) ، مجرم کیست، جرم ‌شناسی چیست، چاپ دهم، انتشارات کیهان.

9- سوتیل، کیت ـ پیلو، مویرا ـ تیلور، کلر(1383) ، شناخت جرم‌شناسی، ترجمه میرروح‌ا... صدیق، انتشارات دادگستر.

10-افشار، اسدالله(1395)، جامعه بشري وپديده جرايم سازمان يافته ، تهران: سفيرارد هال.  

12- Alfred R..Hindesimith, Organized Crime , The Annals of the American Academly of Political and Social Science , NO . 217, September 1941.

13- Alfredo Nunzo , the Elaboration of the united nations convention against transnational organized Crine , Siracosa , ltalia , 1999.

14- Anne H. Soukhanor and others, the American Heritage Dictionary of the english Language , Thirded , Houghton Mifflin , 1992, p.1272.

15- Dennis J.Kenny and James O. Finckenaver , Organized Crime in America , U.S.A, Wadsworth , 1995.

16- Donald R, cressy , Theft of the nation, New York , Evanstone , 1969.

17- E.Edito, Organized Crime,Cross Cultural studiens, Totowa, New Jersey, 1986.

18- Federico Varese, Is Sicily the future of Russia ? Private Protection and the Rise of the Russian Mafia, Archives of European Sociohogy, No .35, 1994.

19- Guenter Gehi. Bedroht die organisierte Kriminalitate Demokratien in Europa? Dadder , Legefeld , Germany , 1996.

 Howard , Abadinsky; Organized Crime , 6thed. Belmont , U.S.A, Wadseorth , 2000. 20-

James D.Torr, organized Crime, Sandiago,USA, Green haven press Inc. 1999. 21-

Jay Albense, Organized Crime in America, 2nded. Ohio, Cincinneti, 1989. 22-

Joseph Albini. The American Mafia: Genesis of Legend, New York,1971. 23-

24- Kolin Thoren,” Organized Crime” in: Crime and Justice, Kayllen M.Haziehurst (ed) Sydney. L b c Information service , 1996.

پی‌نوشت:

[1] - مقدم ، علی اصغر ، یوسفی مراغه، مهدی ، رضایی، ارسلان ، (1393) ، بررسی جرم سازمان یافته در قوانین داخلی و قراردادهای دوجانبه ، انتشارات مرکز مطالعات و پژوهش‌های ناجا.

[2] - مقدم ، علی اصغر ، یوسفی مراغه، مهدی ، رضایی، ارسلان ، (1393) ، بررسی جرم سازمان یافته در قوانین داخلی و قراردادهای دوجانبه ، انتشارات مرکز مطالعات و پژوهش‌های ناجا.

[3] - بیابانی ، غلامحسین ، (1387) ، مجله کارآگاه ، دوره دوم ، سال دوم ، شماره 5، صص 68- 100.

[4] - مقدم ، علی اصغر ، یوسفی مراغه، مهدی ، رضایی، ارسلان ، (1393) ، بررسی جرم سازمان یافته در قوانین داخلی و قراردادهای دوجانبه ، انتشارات مرکز مطالعات و پژوهش‌های ناجا.

[5] - مقدم ، علی اصغر ، یوسفی مراغه، مهدی ، رضایی، ارسلان ، (1393) ، بررسی جرم سازمان یافته در قوانین داخلی و قراردادهای دوجانبه ، انتشارات مرکز مطالعات و پژوهش‌های ناجا.

[6] - مقدم ، علی اصغر ، یوسفی مراغه، مهدی ، رضایی، ارسلان ، (1393) ، بررسی جرم سازمان یافته در قوانین داخلی و قراردادهای دوجانبه ، انتشارات مرکز مطالعات و پژوهش‌های ناجا.

دکتر اسدالله افشار

• دکتر اسدالله افشار

• تعاریف جرم سازمان یافته

• جرم سازمان یافته

• جرم سازمان یافته در آمریکا

• جرم سازمان یافته در ایران

• پیچیدگی جرائم

• جرائم سازمان یافته

• رشد اقتصادی

• جزاي بين‌المللي

• مجرم

• جرم ‌شناسی