به مناسبت شب قدر 21 رمضان و شهادت حضرت علی(ع)

پیوند شهادت علی(ع) با شب قدر21 رمضان از اسرار است

پايگاه خبري تحليلي «نيک رو»، شب21 رمضان دومین شب از شب‌های سه گانه قدر می‌باشد و این شب بنابر روایات رسیده و اسناد و متون تاریخی متقن مصادف با شب شهادت مولی الموحدین امیر مؤمنان حضرت علی(ع) است و هردو مناسبت از مناسبت‌های بسیار با اهمیت و با ارزش در عالم خلقت بشمار می‌آید که پرداختن به هریک ضرورت‌های خاص و ویژه خودش را دارد و می‌تواند از ابعاد گوناگون مورد توجه باشد؛ بنابراین در این یادداشت در هر دو مورد یکی شب‌های قدر رمضان و دیگری در باره شخصیت والای حضرت علی (ع) به مناسبت شهادت مظلومانه‌اش، برخی نکات را یادآور می‌شوییم:

یکم) در باره شب های قدر رمضان

1- شب‌های سه گانه قدر[1] در دهه آخر ماه رمضان قرار دارد. بنابر روایات رسیده از معصومین علیهم السلام یکی از شب‌های نوزدهم یا بیست و یکم و بیست و سوم ماه مبارک رمضان، شب قدر است.[2]
2- عبادت در این شب‌های پر فیض الهی از فضیلت‌های  فراوان برخوردار است.
3- هرسه شب قدر با یکدیگر پیوند ناگسستنی داشته و در تقدیرامور عالم هستی سرنوشت ساز است. امام صادق علیه السلام در این خصوص فرموده‌اند: تقدیر امور و سرنوشت‌ها در شب قدر، یعنی شب نوزدهم، تحکیم آن در شب بیست و یکم، و امضای آن در شب بیست و سوم صورت می‌گیرد .»[3]
4- امام باقر (ع) می‌فرماید: در این شب تمام حوادث سال آینده به امام هر زمان ارائه می‌شود و وی از سرنوشت خود و دیگران با خبر می‌گردد.[4]
5- نزول قرآن به عنوان جامع ترین و کامل ترین کتاب ماندگار آسمانی از سوی خداوند بر عظمت و بزرگی این شب‌های قدر افزوده است. [5]
6- نکته مهم در بحث تقدیرامور و سرنوشت بشرآن است که این تقدیر منافاتی با اراده و اختیار انسانی ندارد و مفهوم اجبار از آن ساقط است و لذا غرض ورزان نمی‌توانند آن را دستاویز قرارداده تا رفتارهای غلط خود را توجیه نمایند؛ بنابراین مقدرات بندگان در شب قدر همگی با حفظ علل و شرایط و عدم موانع است که اختیار یکی از علل و شرایط آن به شمار می‌آید. به عبارت دیگر چنین نیست که اگر کسی در طول سال کاری انجام داد، این تقدیر را تغییر ندهد؛ زیرا تقدیر تغییرپذیر است و با توجه به مقدمات آن تغییر می‌کند.
باز ضرورت دارد تأکید شود در شب قدر همه کردار اختیاری انسان با  وصف اختیاری بودن مقدر و اندازه گیری و قالب بندی می‌شود. خدای عالم به علت‌ها، براساس نظم خود ساخته، اشیای این جهان را  برنامه ریزی می‌کند و اختیار یکی از مبادی این جهان مادی است.[6] حضور انسان در محافل شب قدر، عبادت و دعا و ... جلوه‌هایی از حضور اراده و اختیار انسان است.
7- در شب قدر، هر فرمانی از سوی ذات لایزال الهی صادر می‌شود، برحسب حکمت می‌باشد.
8- شب قدر شب بارش رحمت الهی و شب بال گشودن و شب اوج گرفتن است. شب قدر؛  بوی رحمت، بوی مهربانی و بوی عشق الهی  می‌دهد. شب قدر شب توبه، شب ناله، آه و اشک است. شب قدر شب غیاث المستغیثین، عهد و پیمان با خداوند کریم است. شب قدر شب استغفار، شب بازگشت، شب وعده با خدا است.  
9- شب قدر مخفی است و زمان دقیق آن مشخص نیست. امام علی علیه السلام دلیل مخفی بودن شب قدر را در این می‌داند که مؤمنان شب‌های بیشتری را قدر بدانند و در آرزوی درک فضیلت آن به کارهای نیک و عبادت بیشتری پرداخته، از معاصی و زشتی‌ها دوری گزینند و در پرستش خداوند اهتمام و تلاش بیشتری از خود بروز دهند.
10- نکته آخر این که حقیقتا شب‌های قدر؛ پرارج و پررمز و راز هستند، هم قلم‌ها در بیان عظمتش عاجزند و هم زبان‌ها از توصیف آن‌ها قاصرند و هم عقل بشری با این همه درایت و هوشمندی در فهم آن شب‌ها، متحیر و مات و مبهوت مانده است و تا به امروز از درک اسرار عمیق نهفته در آن که برتر از هزار ماه بیان و پربرکت خوانده شده، باز مانده است.[7]      
 

دوم) در باره شخصیت والای حضرت علی(ع)
1- مسلم است كه با شناخت‌هاى معمولى هرگز نمى‏توان شخصيت على بن ابی‌طالب(ع) را دريافت.

2- ابوعلی سینا؛ متفکر و فیلسوف شرق، در مقام تشبیه می‌گوید: علی(ع) نسبت به اصحاب مانند«معقول» بود نسبت به «محسوس» و بسیاری از شاعران که قصاید در نعت علی(ع) گفته و سروده‌اند؛ اقرار به قصور فهم و ادراک خود در منقبت مولی الموحدین علی(ع)می‌کنند، وقتی فیلسوفان و حکیمان بزرگ در شناخت ابعاد وجودی علی(ع) اظهار عجز و ناتوانی کنند و چون عقابی پر بریزند از پشه لاغری چه خیزد!  
3- آميزه‏اى از عدالت و محبت با وابستگى به خداوند متعال، از على بن‏ابى طالب(ع) شخصيتى‏ ساخته كه فراتر از اسطوره‌ها و نادره دوران است. کدام بُعد از ابعاد وجود علی(ع) را می‌توان بررسی کرد؟ شجاعت، عدالت، سخاوت، ایثار و گذشت، علم، آگاهی و معرفت، زهد و تقوا، جهاد و پیکار و ... کدام یک؟ اصولا شخصیت ماندگار علی(ع) شخصیتی است چند بُعدی و جامع صفات اضداد و اما با همه آن چه بیان شد جاذبه و دافعه بی نظیر حضرتش مثال زدنی، حکیمانه، عارفانه، آموزنده و پندآمیز و تأثیرگذار است.
4- انسان از ديدگاه شخصيت على(ع) موضوعى است كه در مجراى سه پديده متنوع مطرح است: «محبوبيت»، «مشمول بودن به عدالت»، «وابستگى به خدا».
5- حضرت علی (علیه السلام) شخصیتی بزرگ و بی‌بدیل است که در طول تاریخ همواره مورد مدح و ستایش بزرگان قرار گرفته و حتی کسانی که به امامت علی (علیه السلام) باور ندارند نیز، او را در نوع خود یگانه و بی‌نظیر می‌دانند.
6- بررسی شخصیت ممتاز حضرت علی به عنوان یکی از مهم ترین محورهای وحدت مسلمانان و تبیین سیره وحدت آفرین آن حضرت در دوران سایر خلفا می‌تواند امروز درسی راهگشا برای مسلمانان باشد.
7- حضرت علی(ع) شخصیتی است که تربیت یافته دامن پیامبر اسلام(ص) است، دوران کودکی را در نزد پیامبر سپری نمود و پس از بعثت پیامبر اکرم، نخستین ایمان آورنده به ایشان است. علی در تمام دوران رسالت پیامبر همواره در رکاب پیامبر اسلام برای دفاع از اسلام و اعتلای کلمه توحید مبارزه کرد و افتخارات فراوانی برای اسلام آفرید، احادیث و روایات رسیده از پیامبر اعظم در رابطه با شخصیت علی(رض) بیانگر عظمت و مقام والای آن حضرت در نزد پیامبر اکرم بود.
8- در دوران پس از رحلت پیامبر نیز آن حضرت با صبر و بردباری جامعه اسلامی را همواره دعوت به وحدت نمود و خود نیز، به عنوان مشاوری امین به خلفا یاری می‌رساند. مطابق نقل متواتر حضرت علی پس از 63 سال مجاهدت خستگی ناپذیر در راه اعتلای اسلامی و هدایت جامعه بشری در شب بیست و یکم ماه رمضان در محراب عبادت به مقام والای شهادت نائل آمد. فرق نازنینش شکافته و محاسن شریفش در محراب عبادت، به جهت اصرار ایشان به عدالت و برقراری آن در جامعه اسلامی، به خون مقدسش رنگین شد اما تسلیم اتحاد نامیمون مثلث شوم ناکثین، قاسطین و مارقین نگردید و با دنیا پرستان زراندود نیز کنار نیامده و از ارزش‌ها و آرمان‌های الهی هم عبور ننمود.
9-علی(ع) با تمام مصایبی که بر او و خانواده باعظمتش پس از رحلت پیامبراسلام برایشان رفت از صراط مستقیم الهی خارج نشده و از اصول مکتب پیامبر عظیم الشأن اسلام نیز تخطئی ننمود و عاقبت در این مسیر نورانی در شبی عزیز و در ماهی که ضیافت الله خوانده شده بدست فردی آلت دست و مزدوری با پیشینه فرقه یهودی مسلک بنام عبدالرحمن بن ملجم، از خوارج، با یک شمشیر مسموم که بر سر مبارکش فرود آمد به شهادت رسید. این شهادت در شب 21 رمضان سال ۴۰ هجری مصادف با ۲۷ ژانویه ۶۶۱ میلادی اتفاق افتاد. حضرت علی(ع) به هنگام شهادت 62 و بنا بر اقوالی 63 سال داشته‌اند. عبدالرحمن مزدور ملعون این ترور را به قصد انتقام‌گیری از وی در قبال کشتگان نبرد نهروان، انجام داد.  
10- نکته آخر این که؛ علی(ع)  شوكران صبراست و برترين و والاترين انسان و از ديگرسو گنجينه اسرار است  و معارف؛ و لذا اين گوهر فضيلت و جلوه ولايت ، به اذعان همه منصفان از روز خلقتش تا به امروز در خدمت بشر و تمدن بشري بوده است. به تعبیر بزرگی ناگفته پیداست ابعاد گوناگون و قابل تأسّی مردان بزرگی چون علی(ع) با گذشت تاریخ ، بهتر روشن می‌گردد و شگفتی‌های کارنامه آنان با پیشرفت علم و جوامع بشری ، برتری و جاودانگی شخصیت آنان را به نمایش می‌گذارد. حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (ع) یکی از فرزانگان تاریخ، بلکه یگانه فرزانه و بزرگ مردی است که نامش در صدر مردان نامی تاریخ قرار گرفته و با گذشت بیش از چهارده قرن از شهادت وی ، همچنان شاهد اقبال روزافزون بشر به شناخت آن ابرمرد علم و عمل و کند وکاو جوانب گوناگون شخصیت و ویژگی‌های وی هستیم ؛ چنان که به جرأت می‌توان او را مردی نامتناهی و رهبر همه قرون واعصار ویگانه انسانیت دانست. بنابراین شهادت علی(ع) در شب 21ماه رمضان به سان تولدش در کعبه حکایت گر راز و رمزی است که از ادارک فهم بشری به دور است و همچنان پیوند شهادت علی(ع) با شب قدر21 رمضان از اسراری است که باید با ظهور امام زمان حضرت مهدی(عج) تفسیر آن هویدا و آشکار گردد تا پرده‌ها کنار زده شود و حقایق این راز و رمزها و اسرارها عریان شود.

خواجه شمس‌الدین محمد بن بهاءالدّین حافظ شیرازی که سروده‌هایش، همواره در دل و جان ایرانیان جای داشته نیز از شاعران مطرح پارسی‌سراست که در سروده‌هایش چندین و چندبار به مدح امام علی (ع) پرداخته است. اما این غزل، می‌تواند برآیندی باشد بر علاقه حافظ به مولای متقیان؛
 

طالع اگر مدد دهد دامنش آورم به کف/ گر بکشم زهی طرب ور بکشد زهی شرف
 

طرف کرم ز کس نبست این دل پرامید من/ گر چه سخن همی‌برد قصه من به هر طرف
 

از خم ابروی توام هیچ گشایشی نشد/ وه که در این خیال کج عمر عزیز شد تلف
 

ابروی دوست کی شود دست کش خیال من/ کس نزده‌ست از این کمان تیر مراد بر هدف
 

چند به ناز پرورم مهر بتان سنگ دل/ یاد پدر نمی‌کنند این پسران ناخلف
 

من به خیال زاهدی گوشه نشین و طرفه آنک/ مغبچه‌ای ز هر طرف می‌زندم به چنگ و دف
 

بی‌خبرند زاهدان نقش بخوان و لا تقل/ مست ریاست محتسب باده بده و لا تخف
 

صوفی شهر بین که چون لقمه شبهه می‌خورد/ پاردمش دراز باد آن حیوان خوش علف
 

حافظ اگر قدم زنی در ره خاندان به صدق/ بدرقه رهت شود همت شحنه نجف
 

منابع:
1- آیینه وند، صادق(1371)، تاریخ سیاسی اسلام ، چاپ پنجم ، بی جا ، مرکز نشر فرهنگی رجا.
2- سبحانی ، جعفر (1383) ، منشور جاوید ، ج 6 ، مؤسسه امام صادق (ع) ، قم .
3- دواني ، علي (1389) ، تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت ، موسسه تحقیقات و نشر معارف اهل البيت (ع) ، قم.
4- شهیدی ،  سیدجعفر ( 1362) ، تاریخ تحلیلی اسلام ، مرکز نشردانشگاهی  ، تهران .
5- نصیری ،  محمد ، ( 1393) ، تاریخ تحلیلی صدراسلام ، دفترنشر معارف ، قم.
6- افشار، اسدالله(1400)، دوران پر تلاطم حیات امام حسن"ع" ( تبیین 23 فراز از فرازهای حساس زندگی امام حسن مجتبی"ع"؛ از تولد تا امامت و از امامت تا صلح و شهادت)، تهران، مناره.
 

پی‌نوشت:

[1] - «قدر» به معنای تقدیر و اندازه گیری و تنظیم است . این معنی را هم لغت تأیید می کند و هم قرآن و روایات . راغب اصفهانی می گوید: «لیله القدر ای لیله قیضها لامور مخصوصه: شب قدر یعنی شبی که [خداوند] برای [تنظیم و تعیین] امور مخصوصی آن را آماده [و مقرر] نموده است .» (  المفردات فی غریب القرآن، دفتر نشر الکتاب، ص 395  ) و قرآن کریم  می فرماید: در آن شب «یفرق کل امر حکیم »: «هرکاری بر طبق حکمت [خداوند] جدا [و تعیین و تنظیم] می گردد .» ( دخان/4  )   
[2] - اقبال الاعمال، سید بن طاووس، تحقیق و تصحیح جواد قیومی اصفهانی، ج 1، ص 312 و 313 و 374 و 375 .
[3] - وسائل الشیعه، حر عاملی، داراحیاء التراث، ج 7، ص 259؛ تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 627؛ البرهان فی تفسیر القرآن، ج 4، ص 487 .
[4] - الکافی، ج 1، ص 248 .
[5] - قرآن خود می گوید: «شهر رمضان الذی انزل فیه القران » : «ماه [مبارک] رمضان ماهی است که در آن قرآن نازل شده است .»( بقره/185 ) اما در چه شبی از شب های آن ماه، قرآن نازل شده است؟ آیه دیگر بیان می کند که «انا انزلناه فی لیله مبارکه»: «به راستی، آن [قرآن] را در شبی پربرکت نازل کردیم.» (  دخان/3 ) و این شب مبارک را در سوره قدر مشخص فرموده که «انا انزلناه فی لیله القدر»: «به حقیقت ما آن [قرآن] را در شب قدر فرود آوردیم .» ( قدر/1  ) پس باید گفت نزول قرآن در چنین شبی بر عظمت آن می افزاید . این نکته را هم اضافه کنیم که این نزول، نزول دفعی است بر قلب رسول گرامی اسلام، نه نزول تدریجی که آغاز آن با آغاز بعثت یعنی بیست و هفتم رجب همراه است .
[6] - خوانندگان علاقمند می توانند برای مطالعه بیش تر بحث مزبور به  کتاب علم پیشین الاهی و اختیار انسان؛ اثر محمد سعیدی مهر مراجعه کنند که از سوی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی منتشر و به چاپ رسیده است.  
[7] - ایا به راستی برکتی بالاتر از این هست که یک شب همتراز هزار ماه یعنی سی هزار شب یا 83 سال و چهار ماه قرار گیرد؟
 

دکتر اسدالله افشار

• دکتر اسدالله افشار

• شب21 رمضان

• شب های قدر رمضان

• حضرت علی

• شهادت حضرت علی

• قدر رمضان