بازآرایی دیپلماتیک در عصر گذار

سفر به دهلی‌نو را باید نقطه عطف عبور ایران از بحران‌های نظامی اخیر به سوی تثبیت جایگاه ژئوپلیتیک دانست.

اشاره

پايگاه خبري تحليلي «نيک رو»، سیدعباس عراقچی وزیر امور خارجه که در رأس هیأتی برای شرکت در این نشست وارد دهلی‌نو شد در این نشست حضور دارد. وزرای خارجه روسیه، مصر، برزیل، هند، ایران و ...از جمله وزرای خارجه حاضر در این نشست هستند. نشست وزرای خارجه بریکس؛ پنجشنبه و جمعه ۲۴ و ۲۵ اردیبهشت ماه سال جاری، به ریاست هند و با تمرکز بر ثبات منطقه‌ای، همکاری چندجانبه و تاب‌آوری اقتصادی برگزار می‌شود. رئیس دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران در این سفر همچنین با سوبرامانیام جایشانکار وزیر امور خارجه هند و سایر وزرا و مقام‌های شرکت کننده در این نشست از جمله وزرای خارجه روسیه و مصر دیدار و گفت‌وگو خواهد کرد.

هند اول ژانویه ۲۰۲۶ عهده‌دار ریاست بریکس پس از برزیل شدو هفدهمین اجلاس سران بریکس در سال ۲۰۲۵ ( تیرماه ۱۴۰۴) در ریودوژانیرو برزیل برگزار شد و عراقچی نیز به عنوان نماینده ایران در این نشست شرکت کرد. نشست وزرای خارجه بریکس در دهلی‌نو مقدمه‌ای برای هجدهمین اجلاس سران بریکس است که قرار است در شهریور امسال در دهلی‌نو به ریاست هند برگزار شود. بریکس در ابتدا با عضویت کشورهای برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی تشکیل و پس از آن مصر، اتیوپی، اندونزی، ایران و امارات عربی متحده به آن پیوستند و در حال حاضر ۱۰ کشور عضو این مجموعه اقتصادی است.

گذار از موازنه سخت به موازنه نرم

تاریخ تحولات بین‌الملل نشان داده است که دوران پس از تنش‌های نظامی راهبردی، همواره نوبت به «جنگ روایت‌ها» و بازتعریف ائتلاف‌ها می‌رسد. جمهوری اسلامی ایران هم‌اکنون در یکی از حساس‌ترین پیچ‌های تاریخی خود قرار دارد؛ جایی که پس از پشت سر گذاشتن تلاطم‌های نظامیِ ۹ اسفندماه ۱۴۰۴ در جنگ ۴۰ روزه رمضان تا دوران آتش بس یکطرفه دوران سکوت تا به امروز( جمعه ۲۵ اردیبهشت ماه ۱۴۰۵)؛ اکنون در پی تثبیت جایگاه خود در نظم نوین جهانی است. حضور در نشست وزرای خارجه بریکس در هند، صرفاً یک کنش دیپلماتیک در چارچوب چندجانبه‌گرایی نیست، بلکه بیانیه‌ای بلند در رد منزوی‌سازی سیاسی و تلاشی برای تغییر زمین بازی از «تقابل نظامی» به «مشارکت راهبردی در قطب‌های نوظهور» محسوب می‌شود و لذا این حضور مهم را در چند محور مورد بررسیس، ارزیابی و تحلیل قرار می دهیم:

محور اول: گذار از انگاره «انزوا» به «کنشگری فعال» در فضای نه جنگ و نه صلح

ایران در وضعیتی قرار دارد که می‌توان آن را «ثبات مسلحانه» یا وضعیت میانی میان تقابل و تعامل نامید. در این شرایط، دستگاه دیپلماسی با حضور در دهلی‌نو، پیامی روشن به نظام بین‌الملل مخابره می‌کند: قدرت دفاعی ایران نه تنها مانع تعامل نیست، بلکه پیش‌رانِ ائتلاف‌سازی‌های نوین است. تهران با بهره‌گیری از بستر بریکس، عملاً استراتژی «فشار حداکثری» رقبای غربی را با ابزار «ادغام در بلوک‌های غیرغربی» خنثی می‌کند. این حضور نشان‌دهنده آن است که ایران لایه‌های امنیتی خود را به لایه‌های دیپلماتیک گره زده است تا در فضای ابهام‌آلود کنونی، ابتکار عمل را در دست داشته باشد.

محور دوم: بازتعریف هندسه امنیتی منطقه؛ از مداخله‌گرایی به بومی‌گرایی

یکی از ابعاد کلیدی این سفر، تلاش برای تغییر الگوی امنیتی در غرب آسیا و خلیج فارس است. تهران براین باور است که حضور قدرت‌های فرامنطقه‌ای، به‌ویژه ایالات متحده، عامل اصلی بی‌ثباتی‌های اخیر بوده است. حضور در دهلی‌نو و گفتگو با اعضای قدرتمند بریکس مانند چین، روسیه و هند، گامی است برای اقناع قدرت‌های نوظهور که امنیت انرژی و مسیرهای مواصلاتی جهانی (مانند کریدور شمال-جنوب) تنها در سایه یک «نظم درون‌زا» تأمین می‌شود. ایران می‌کوشد تا روایت خود از امنیت را که مبتنی بر همکاری‌های منطقه‌ای بدون دخالت بیگانگان است، به عنوان یک ضرورت ساختاری در اسناد آتی بریکس بگنجاند.

محور سوم: بریکس؛ تریبون «جنوب جهانی» در برابر هژمونی روایت‌های غربی

در جهان امروز، قدرت تنها در تسلیحات خلاصه نمی‌شود، بلکه در توانایی تعریف واقعیت نهفته است. ایران با حضور در نشست دهلی‌نو، به دنبال شکستن انحصار روایت‌های غربی از بحران‌های منطقه‌ای است. همکاری با قدرت‌هایی که خود طعم فشارهای ساختاری غرب را چشیده‌اند (مانند روسیه و چین)، این فرصت را فراهم می‌آورد تا روایتی جایگزین از نظم جهانی ارائه شود؛ نظمی که در آن حاکمیت ملی و عدالت بین‌المللی بر پیش‌فرض‌های تحمیلی برتری دارد. این «رقابت ادراکی» برای ایران حیاتی است تا بتواند تصویر خود را از یک کنشگر تحت فشار، به یک متحد استراتژیک و تأمین‌کننده ثبات در جنوب جهانی تغییر دهد.

محور چهارم: توازن‌بخشی میان شرق و غرب در فضای پساآتش‌بس

سفرهای پیاپی دیپلماتیک به قطب‌های قدرت در شرق، نشان‌دهنده پیوند زدن منافع ملی ایران به آینده قدرت‌های نوظهور است. ایران با هوشمندی دریافته است که در دوران گذار، نباید تخم‌مرغ‌های خود را در سبد مذاکرات مستقیم با غرب قرار دهد. بلکه با تقویت جایگاه خود در بریکس، قدرت چانه‌زنی خود را در هرگونه سناریوی احتمالی آینده (چه مذاکره و چه تداوم تنش) افزایش می‌دهد. در واقع، دهلی‌نو برای تهران به مثابه «پل دیپلماتیک» عمل می‌کند تا ثابت کند مسیر توسعه و اثرگذاری ایران، از مسیرهای چندگانه و غیروابسته می‌گذرد.

محور پنجم: تثبیت جایگاه در عصر نوزایی قدرت‌های غیرغربی

در مجموع، سفر به دهلی‌نو را باید نقطه عطف عبور ایران از بحران‌های نظامی اخیر به سوی تثبیت جایگاه ژئوپلیتیک دانست. ایران با حضور در این نشست، عملاً نشان داد که تلاطم‌های امنیتی نه تنها باعث انفعال نشده، بلکه موتور محرک دیپلماسی چندجانبه را تندتر کرده است. موفقیت در این مسیر، منوط به این است که تهران بتواند پیوند میان «امنیت منطقه‌ای» و «توسعه اقتصادی در ساختار بریکس» را به شکلی تفکیک‌ناپذیر ترسیم کند. غایت این دیپلماسی، نه صرفاً حضور در یک عکس یادگاری، بلکه تبدیل شدن به یکی از ستون‌های اصلی نظمی است که دیگر در واشنگتن و بروکسل نوشته نمی‌شود.

دکتر اسدالله افشار