ماه، زمين و هلال- بخش اول

پايگاه خبری تحليلی «نيک رو»، رؤیت ماه مبارک رمضان وشوال، برخلاف سایرماه ها،ازدیربازبرای مسلمانان اهمیت زیادی داشته است. شوق دیدن هلال این دوماه فرخنده، دیدگان را به سوی آسمان سوق داده است؛ نخست برای حلول ماه رمضان وآغازستیزسنت آدمی بااهریمن درون وبیرونی وسپس برای پایان دوران روزه وامساک ودوران سبکباری ازوزروبال وطهارت باطن«دیدن ماه شوال به معنی سربلندی مسلمانان ازامتحانی دشواراست که پس ازسی روزمبارزه باشیطان نفس حاصل می شود. اینک که در آستانه روزهای آخر ماه مبارک رمضان 1404 قرار داریم؛ به همین مناسبت در چند بحث به موضوعات رؤیت هلال ماه و مباحث پیرامونی آن خواهیم پرداخت تا نسبت به این امر مهم به دایره آگاهی و اطلاعات ما دست یابیم و اشراف نسبی به آن پیدا کنیم.  

رؤیت هلال ماه

رؤیت هلال ماه در آسمان، صرف نظر از ماه های دوازده گانه، در قرون آغازین پس از اسلام، یکی از بحث انگیزترین موضوعات کلامی میان متکلمان و محدثان اسلامی بوده است، زیرا تعدادی از آنها از دیدن ماه در آسمان، براساس بعضی روایات، برای اثبات رؤیت خدا استدلال می کردند. فرقه اشاعره و در رأس آنها احمد بن حنبل در مسند و بخاری در صحیح، رؤیت هلال ماه در آسمان را دلیل محکمی برای رؤیت خدا می دانستند؛ برای مثال در صحیح بخاری به نقل از جریربن عبدالله (یکی از صحابه) آمده است: 

«کنّا جلوساً عند النبی(ص) اذنظر الی القمر لیله البدر، قال اِنّکُم سترون ربّکم کما ترون هذاالقمرو لاتضامون فی رؤیته: مطابق این روایت داستان درشب بدراتفاق افتاده است که حضرت به جمعی از اصحاب همراه خود فرمود: شما پروردگار خود را خواهید دید، همان گونه که این ماه رامی بینید و در این رؤیت هم شکی نیست».

در مقابل این عقیده، نحله های معتزله وجهیمه که ازعقلانیت بیشتری برخوردارند، معتقدند خداوند نه تنها دردنیا، بلکه درآخرت نیزدیده نمی شود،آنان برای اثبات مدّعای خود به این آیه قرآن متوسل می شوند:«لاتدرکه الابصاروهویدرک الابصار»(انعام / 103). 

نزاعی که میان احمد بن حنبل و به طورکلی اهل حدیث با جهیمه و معتزله، برسرمسئله رؤیت هلال و به تبع آن رؤیت خدا ازاوایل قرن سوم در گرفت، یکی ازمهم ترین و پردامنه ترین حوادث تاریخی در تمدن اسلامی به خصوص دراموراعتقادی است. در آغاز معتزله به دلیل حمایتی که دستگاه خلافت عباسی از ایشان می کردند، غلبه یافتند، ولی به تدریج با کوشش های احمد بن حنبل مقلوب شدند.این کشمکش حدود سیصد سال ادامه داشت. (1)

ماه، زمين وهلال

ماه، با حرکت منظم ودقیق وبا نور افشانی خاص خود،به صورت هلال تربیع و بدر و... این امکان رابرای انسان به وجودآورده تا بتواند تقویم را به وجود آورد. حجم کره ی ماه،150 برابرکره ی زمین است پس حجم کره زمین برای کسی که درکره ماه است پنجاه برابرکره ماه قابل رؤیت است و 81ٍ1  برابرکره زمین هم وزن دارد. انسان، برروی ماه،تنها 6ٍ1 برابر وزن زمینی خود را دارد.کره ی ماه،در یک مدار بیضی که کره زمین در یکی ازکانون های آن قرار دارد- به دورزمین می چرخد، لذا فاصله ی کره ی ماه تازمین،متغیراست.نزدیک ترین فاصله ی ماه به زمین حدودmk 356500 ودورترین فاصله ی آن حدود mk 406700 است، به همین خاطر،درطول سال،درهنگام بدر، قرص کامل ماه، از نظرمساحت، متغیر است. ازنظرطلوع نیز،ماه،هر روزبه طورمتوسط، 51 دقیقه دیرترازروزقبل طلوع می کند وهمیشه، یک روی ماه به سوی زمین است وروی دیگرش، همیشه،برای بینندگان زمینی،پوشیده است. 

ماه، تقریبا،همان مسیری رامی پیماید که خورشید طی می کند؛ یعنی، صفحه مدارماه، بسیارنزدیک به صفحه دایره البروج است وبا آن زاویه 5درجه می سازد. 

به هنگام محاق،تمام طرف روشن ماه،روبه خورشید است وتمام طرف تاریک آن،به جانب زمین. 

به هنگام هلال، مقدارکمی ازطرف روشن ماه ومقدارزیادی ازطرف تاریک ماه، روبه زمین است. 

به هنگام بدر،تمام طرف روشن ماه هم،چنان که روبه خورشید است،روبه زمین هم هست. 

پنج دایره ی واقع برمدارماه نیمکره ی روشن ماه رانشان می دهند،درپنج دایره داخلی،شکل ماه به صورتی که اززمین دیده می شود نشان داده شده است. (2)

ودرقرآن كريم آمده است:«ومن آیاته اللیل والنهاروالشمس والقمر:وازنشانه های او،شب وروزوخورشید و ماه است». (3) 

انواع ماه ازنظرمنجمان

منجمان، دونوع ماه رادرنظرگرفته اند:ماه هلالی وماه نجومی.ماه هلالی رانیزدوگونه شمرده اند: 

الف / 1- ماه هلالی حسابی

هرگاه زمین وماه وخورشید،دریک خط قرار گیرند،ماه،برای ناظران زمینی،درمحاق است و«ماه هلالی » آغازمی شود و بعد از29 روزو12 ساعت و44 دقیقه و78 ،2 ثانیه دوباره این حالت تکرارخواهد شد و چون منجم، باید عدد روزهای هرماه را با عدد صحیح بیان کند ودرثبت تاریخ ورویدادها نمی تواند نصف روزسی ام رامتعلق به ماه قبل بداند ونصف دیگررامتعلق به ماه بعد،ازاین جهت،ماه قمری را  حد اقل 29 روزوحد اکثر30 روز گرفته اند. 

در ماه هلالی حسابی، ملاک، سیرماه بر طبق قواعد نجومی است و تعیین اوائل ماه ها، برطبق قاعده ی حرکت وسطای ماه و خورشید و ستارگان دیگر تنظیم شده است و رؤیت هلال، هیچ دخالتی درآغاز ماه ندارد. براین اساس، هرگاه، ماه وخورشید، در یک درجه از دائرة البروج قرارگیرند، ماه قمری آغاز می شود وبه اجتماع بار دیگر ماه وخورشید درهمان درجه،ماه قبلی تمام می شود. 

بعضی منجمان، ماه نخست سال را، یعنی محرم را، سی روز می گیرند (که 12 ساعت از ماه بعد به آن اضافه کرده اند) و ماه صفر را 29 روزحساب می کنند، به همین ترتیب، ماه های فرد را سی روز و ماه های زوج را              29 روزحساب می کنند، مطابق این حساب،هیچ گاه دو ماه قمری متوالی،29 روزیا سی روزنخواهد بود، مگرسال های کبیسه که توضیح آن واگذاربه محل خودش می شود. 

الف / 2- ماه هلالی رؤیتی

درماه هلالی رؤیتی، ملاک، رؤیت هلال است وبا رؤیت هلال، ماه قمری آغاز می شود و با رؤیت هلال بعدی، معلوم می شود که ماه قبل، تمام شده است و مدار احکام اسلام، برهمین ماه است. درروایت است که«صم للرؤیه وافطر للرؤیه » . 

درماه هلالی رؤیتی، ممکن است چند ماه متوالی(حداکثر چهار ماه) سی روز، و ممکن است چند ماه متوالی (حداکثر سه ماه) 29 روز، باشد. درماه هلالی رؤیتی، ممکن است چند ماه متوالی (حداکثر چهار ماه) سی روز، و ممکن است چند ماه متوالی (حداکثر سه ماه) 29 روز، باشد. 

ب) ماه نجومی 

این ماه، کوتاه تراز ماه هلالی است وطول مدت آن، برابربا 27 روزو 7 ساعت و43 دقیقه و11 ثانیه و47 ثالثه (4) است. تعریف ماه نجومی برستارگان خارج ازمنظومه ی شمسی مبتنی است؛یعنی،مدت زمان میان دو بارمتوالی که زمین وماه با ستاره ی ثابتی بریک خط قرار گیرند،ماه نجومی است. 

علت این که ماه هلالی،طولانی ترازماه نجومی است،آن است که همزمان با گردش ماه به دورزمین، زمین نیزبه دورخورشید می گردد،لذا ماه،باید مقدارکمی جلوتررود تا مجددا با خورشید وزمین دریک خط قرارگیرند وبه این خاطر،27 روز،29 روزمی شود. 

درقرآن کریم، 27 مرتبه نام قمرآمده است شاید این،اشاره به حرکت 27 روزه ماه به دورزمین باشد. 

حرکت وضعی ماه 

ماه، چنان که به دور زمین می گردد،حول محور خودش نیزدوران دارد، اما یک دورکه به دورزمین  می چرخد، تنها، یک بار دور خودش می گردد، لذا در هر ماه قمری، درکره ماه،تنها، یک بارخورشید طلوع وغروب می کند؛ یعنی، یک روزکره ماه، تقریبا، برابربا پانزده شبانه روزکره زمین، و یک شب کره ماه،تقریبا، برابربا پانزده شبانه روزکره زمین است.حركت وضعي ماه مانند حرکت انتقالی اش به دورزمین، برخلاف جهت حرکت      عقربه های ساعت است. مدار احکام، رؤیت هلال است همان طورکه بیان شد، ملاک و معیار در احکام شرع مقدس اسلام، رؤیت هلال است و نه گفتار و نظر منجمان; یعنی، اگر منجم بگوید: «امشب، ماه دیده می شود و شهر رمضان آغاز می شود.»، اما کسی ماه را نبیند وسی روز هم ازآغازشعبان نگذشته باشد، ماه جدید نشده است واگرمنجم بگوید.«امشب، ماه دیده نخواهد شد.»،اما افرادی آن را ببینند، ماه آغاز شده است. 

باید توجه داشت که محاسبات نجومی فعلی، بسیاردقیق است، لذا،گاهی،قول منجم،طوری است که خلاف آن ممکن نیست.مثلا اگرمنجمی، با محاسبه ی دقیق و صحیح، بگوید که ماه بیست دقیقه بعد از غروب شمس، غروب خواهد کرد،بعد افرادی ادعا کنند که نیم ساعت بعد ازغروب شمس، ماه را دیده اند، این ممکن نیست، زیرا، قمری روی افق نبوده است،تا کسی بتواند آن را ببیند. (5)

تعریف هلال

هلال در لغت به معنای ماه نو است؛ هرچند برخی ماه دوشبه تا شب سوّم و برخی تا شب هفتم را نیزهلال     نامیده اند.(6) درلسان العرب آمده است:

الهلال غرّه القمر حتّی یهلّه الناس فی غرّه الشهر وقیل یسمّی هلالاً للیلتین من الشهر ثمّ لا یسمّی به إلی أن یعود فی الشهر الثانی، وقیل یسمّی به ثلاث لیال، ثمّ یسمّی قمراً.(7)

ازاین عبارت روشن می شود که ازهنگام ولادت، یعنی ازهمان شب اوّل،عنوان هلال برماه صدق                     می کند؛زیرا،عنوان«ابن لیلتین»به معنای فرزند دوشب،وبه عبارت دیگرشب اوّل ودوّم است.درنتیجه،در شب اوّل که ماه از محاق خارج شده است، هلال برآن صدق می کند هرچند که مردم آن را ندیده باشند.

تعبیر«حتّی یهلّه الناس» به عنوان مقوّم این معنی نیست؛ بلکه ازآثارغالبی آن می باشد. شاهد این مطلب آن است که«القاموس المحیط»(8) هلال را به غرّه القمر معنی کرده وتعبیر«حتّی یهلّه الناس»درآن وجود ندارد. سپس آورده است: قال ابوإسحاق والذی عندی وما علیه الأکثر،أن یسمّی هلالاً إبن لیلتین، فإنّه فی الثالثه یتبیّن ضؤه.

بنابراین، در همان ابتداکه نورماه بسیارضعیف بوده و به گونه ای نیست که برسیاهی آسمان غلبه کند، هلال صادق است.

در«صحاح اللغه»آمده است:«الهلال أوّل لیله والثانیه والثالثه ثمّ هو قمر».(9) دراین عبارت نیزاوّلین شب راازهلال می داند؛ ودر واقع،عنوان هلال دارد.از سوی دیگرعبارت «یهلّه الناس» نیزدرآن وجود ندارد.

بنابراین،هلال یک معنای لغوی روشن دارد. این مطلب معروف نیزکه هلال را ازاین جهت هلال می گویند که هرگاه مردم آن را ببینند فریاد می زنند هرچند از ابن الاعرابی درلسان العرب آمده است درهلال محل بحث، اعتباری ندارد.

در«صحاح اللغه»هم چنین آمده است:«و یقال أیضاً استهلّ هو بمعنی تبیّن ولا یقال أهل»؛ دراین عبارت استهلال رابه تبیّن و ظهورتفسیر نموده است؛ چراکه اگر شخصی استهلال کند ولی هلال را رؤیت ننماید، استهلال صدق نمی کند.امّا نکته قابل توجّه آن است که در روایات، استهلال، ملاک برای حکم نیست و آنچه دخالت دارد هلال ورؤیه الهلال است.

نکته دیگری که باید به آن توجّه داشت، این است که اگر برفرض بپذیریم درمعنای حقیقی هلال،ظهور وروشنی به حدّی که مردم ببینند وفریاد بزنند،معتبرباشد،درجای خود ثابت شده که درتحقّق عنوان، وجه تسمیه دخالت تامّ ندارد.به این معنی که اگردرموردی وجه تسمیه هم صدق نکند، عنوان می تواند محقّق شود.

نتیجه آن که هلال ازهمان هنگام ولادت آغازمی شود و آیه شریفه«یَسْئَلُونَکَ عَنِ اْلأَهِلَّه...»(بقره/189)نیزبه طور قطع شامل چنین هلالی خواهد بود.

راه های فقهی اثبات ماه قمری جدید

درموضوع رؤیت هلال ماه،راه های فقهی برای اثبات ماه قمری جدید به شرح ذيل بيان گرديده است:

 اول ماه به پنج چیز ثابت می‏شود:

اول:آنکه خود انسان ماه را ببیند.دوم:عده‏ای که ازگفته آنان یقین پیدا می‏شود بگویند ماه رادیده‏ایم. و همچنین است هرچیزی که به واسطه آن یقین پیدا شود. سوم: دومردعادل بگویند که درشب ماه را دیده‏ایم، ولی اگرصفت ماه را بر خلاف یکدیگر بگویند، یا شهادتشان خلاف واقع باشد، مثل این که بگویند داخل دایره ماه طرف افق بود،اول ماه ثابت نمی‏شود. اما اگر در تشخیص بعضی خصوصیات اختلاف داشته باشند، مثل آن که یکی بگوید ماه بلند بود ودیگری بگوید نبود، به گفته آنان اول ماه ثابت می‏شود. چهارم: سی روز از اول ماه شعبان بگذرد که بواسطه آن اول ماه رمضان ثابت می‏شود، و سی روز ازاول رمضان بگذردکه بواسطه آن اول ماه شوال ثابت می‏شود.پنجم: حاکم شرع حکم کند که اول ماه است.(10)

اگرحاکم شرع حکم کند که اول ماه است،کسی هم که تقلید اورا نمی‏کند، باید به حکم اوعمل نماید، ولی کسی که می‏داند حاکم شرع اشتباه کرده، نمی‏تواند به حکم او عمل نماید.(11)

اول ماه با پیشگویی منجمین ثابت نمی‏شود، ولی اگر انسان از گفته آنان یقین پیدا کند، باید به آن عمل نماید.(12)

اگردرشهری اول ماه ثابت‏شود، برای مردم شهر دیگرفایده ندارد، مگرآن دوشهر با هم نزدیک باشند،یا انسان بداند که افق آنها یکی است.(13)

اهمیت رؤیت هلال

می دانیم که درشریعت مقدّس اسلام بسیاری از وظایف و عباداتِ فردی و اجتماعیِ مسلمانان بر اساس ماههای قمری، و تشخیص آغاز و انجام ماههای قمری هم مبتنی بررؤیت هلال است.مراسم بسیارمهم و اساسی حج، تعیین روزعرفه وعید قربان،روزه ماه مبارک رمضان، شبهای قدر، ایام تاریخی مهم مانند: مبعث، غدیر،عاشورا و مهمتراز همه عید فطر همگی وابسته به رؤیت هلال اند وحتی برخی وظایف مانند روزه عید فطرمردّد بین محذورین است که اگر روزی آخر ماهِ رمضان باشد روزه اش واجب واگر عید فطرباشد روزه اش حرام است. به دلیل همین نقش اساسی وتأثیرگسترده، رویت هلال وسیله ای بس آسان ودردسترس برای تحقق اختلاف یا اتّحاد مسلمانان است.حتی اگر بتوان با وجود اختلاف، در اموری مثل روزه یوم الشکّ اوّل ماه مبارک یا احیای دو شب به نیّت لیله القدر، مشکل را حل کرد، در تعیین روز عرفه و عید قربان و عید فطر چنین راهی وجود ندارد. مگر می توان مسلمانان را مکلّف کرد که در یوم الشکّ آخر ماه مبارک، طریق احتیاط پیش گیرند و مثلاً با مسافرت روزه خود را افطار کنند؟

گذشته ازجنبه های شرعیِ فردی، بازتاب اجتماعی دوگانگی وتفرقه دراین اموررا که بسیاری ازاوقات به پاره ای اعتقادات مسلمانان نیزضربه می زند،نباید ازنظردورداشت.

تشخیص درست و مطابق ضوابطِ شرعی اوّل ماه های قمری آنقدر مهم است که درروایاتی می خوانیم که پس از فاجعه اندوهبار و جانکاه عاشورا، نفرین فرشته ای درحقِّ قاتلانِ حضرت ابا عبد اللّه الحسین (ع) موفّق نشدنِ آنان به اعمال و وظایف عید قربان و فطرو ماه مبارک است:

قال أبو عبداللّه(ع):لمّا ضُرب الحسین بن علی(ع) بالسیف فسقط... ثمّ ابتُدِرَ لیقطع رأسه نادی منادٍ من بُطنان العرش:«ألا أیّتها الأُمّة المتحیّرة الضالّة بعد نبیّها! لا وفّقکم اللّه لأضحی ولا لفطر... فلا جرم واللّه ما وفِّقوا ولا یُوفَّقون حتّی یَثْأرَ ثائرُ الحسین(ع): امام صادق (ع) فرمودند:وقتی که امام حسین (ع) با ضربه شمشیر از پا افتاد... و سرش را بریدند یک منادی از میان عرش این ندا داد «ای اُمتی که بعد از پیامبرش سرگردان و گمراه شدید خداوند شما را به انجام اعمال هیچ عید قربان و عید فطری موفق نگرداند». و به خدا قسم دیگر نه موفق بر آن شدند و نه موفق خواهند شد تا آن که خون خواه امام حسین (ع) قیام کند».(14)

عن محمّدبن إسماعیل الرازی عن أبی جعفر الثانی(ع)، قال: قُلتُ لَهُ: جُعلتُ فداک ما تقول فی الصوم فإنّه قد رُوی أنّهم لا یُوَفّقُون لصومٍ؟ فقال:«أما إنّه قد أُجیبتْ دعوةُ الملک فیهم» قال: فقلت:وکیف ذلک جُعلتُ فداک؟ قال:«إنّ الناس لمّا قتلوا الحسین (صلوات اللّه علیه) أمراللّه (تبارک وتعالی) ملکاً ینادی: أیّتها الأُمّة الظامله القاتله عتره نبیّها! لا وفّقکم اللّه لصوم ولا لفطر:محمد بن اسماعیل رازی ازامام جواد (ع) نقل می کند که به آن حضرت گفتم:فدایت شوم، در باره روزه چه می فرمایید؟ زیرا روایتی نقل شده است که مردم موفق به انجام روزه نخواهند شد. آن حضرت فرمودند: همانا دعای آن فرشته درحقشان مستجاب شد. گفتم، فدایت شوم! چگونه؟ آن حضرت فرمودند: وقتی مردم امام حسین (ع) را کشتند، خداوند به فرشته ای دستور داد که بانگ دهد: ای امت ظالمی که عترت پیامبرتان را کشتید! خداوند شما را به انجام روزه و اعمال فطر موفق نگرداند».(15)

همچنین سیّدابن طاوس پس ازذکرحدیث اوّل، روایت زیررا به نقل ازدلائل الإمامه دراقبال نقل کرده است:«ولکن أُخبرکم بعلامات الساعه: یشیخ الزمان،ویکثر الذهب، وتشحُّ الأنفس، وتعقم الأرحام،وتقطع الأهلّة عن کثیرمن الناس: ولی شما را به علائم آخر الزمان آگاه می سازم: زمانه طولانی می شود، طلا زیاد می شود، آدمیان بخیل می شوند، رحم ها (زنان) عقیم می شوند ورابطه اکثر مردم با اول ماه ها قطع   می شود».

وی ذیل آن افزوده است:

به نظرم:این اقتضا می کند که هلال ماه به خاطر عقوبت خداوند پنهان می ماند، پس علم به هلال ماه فقط با هدایتی از جانب خداوند صورت می گیرد، چنین کسی به چیزی مشرف شده است که سپاسگزاران از شکر آن عاجزند و شکر مخصوص خدایی است که ما را به آن آگاه ساخت.(16)

پیامدهای ناگوار اختلاف در رؤیت هلال

اختلاف درثبوت هلال ماه های مباک رمضان،شوال وذی حجّه درکشورهای اسلامی تاکنون پیامدهای بسیارناگواری داشته است. دراینجا به پاره ای هشدارها و نگرانیها دراین باره اشاراتي خواهيم داشت:

یکی ازفقهای معاصردراین زمینه می نویسد:

... اختلاف اسفناکی بارها درطی سالهای اخیردرامر رؤیت هلال شهد شیرین عید رادرکام همه تلخ کرد. گروهی امروزنمازعید می خواندند ومی گفتند:«أسألک بحقّ هذا الیوم الذی جعلته للمسلمین عیداً... » و فردا گروه دیگری درهمان شهروگاه در همان مسجد همین عبارت رامی گفتند ومعلوم نبود منظور از «المسلمین» در این عبارات کیست؟ عدّه ای به هم تبریک می گفتند و جماعتی درحال روزه بودند و دعای«یا علیُّ یا عظیم... وهذا شهر عظّمته وکرّمته... وهوشهررمضان... » می خواندند و گاه حتّی در یک خانه این اختلاف جانکاه دیده          می شد... . مردم از این بیم دارند که در سال های بعد نیز این امر تکرار شود و در نتیجه بعضی از ناآگاهان، تعلیمات اسلام را زیر سؤال ببرند. این امر هنگامی نگران کننده تر می شود که می بینیم در اغلب کشورهای اسلامی مسأله رؤیت هلال حل شده ولا اقل اهل یک کشور با یکدیگرهماهنگ هستند، ولی در کشور ما چگونه است؟ شاید تنها ما هستیم که این مسأله را حل نکرده ایم با اینکه فقهای قوی و آگاهی داریم.(17)

همچنین یکی ازروحانیان شیعه مقیم آلمان درباره وضع ثبوت اوّل ماه دراروپا طیّ استفتایی نوشته است:

همه ساله درخصوص رؤیت هلال اوّل ماه مبارک ونیز اوّل ماه شوّال با مشکلی اساسی مواجهیم... اختلاف همیشگی بین اهل سنّت و شیعیان، و شیعیان مقلّد آیة اللّه خوئی و مقلّدان دیگرآقایان، مناسب وضع مسلمانان به خصوص در مناطق غیر اسلامی نیست و گاهی به دست افراد مغرض یا ناآگاه بهانه ای برای تحلیل‌های تفرقه انگیز داده است.

یکی ازنزدیکان امام موسی صدردرباره ایّام اقامت ایشان درلبنان می گوید:

پیوسته هنگام فرارسیدن عید فطر،ایشان با مشکلات فراوانی روبرو می شدند؛ زیراسنّی ها بنا به فتواهای علما یا دولت های خود همیشه زودترازشیعیان اعلامِ عید می کردند  و در نتیجه یک روز را برخی از مسلمانان عید و برخی دیگرروزه می گرفتند.(18)

روزدوشنبه سی ام ماه رمضان 1419 یکی ديگرازعالمان شیعه لبنان دریکی ازمساجد بیروت درسخنرانی خود گفت: اندوهبارترین روزها برمن همین امروزاست،این اندوه برای رنج خودم نیست بلکه اندوه برای امّت است،مادوست داشتیم که این عید، عیدی باشد که همه مردم را جمع کند و سرچشمه تفاهم و همفکری باشد؛ ولی این مشکل تاریخی مسلمانان است که روش ثابت و اساسی که بتوانند بر آن توافق داشته باشند،ایجاد نکردند. ما به خوبی می دانیم که مردم همیشه درخانه هایشان با مشکلاتی روبه روهستند که به سبب تعدد مراجع دینی پدید آمده است، یک نفر از کسی تقلید می کند که می گوید فلان چیز نجس است وآن دیگری ازفردی تقلید می کند که معتقد به طهارت همان چیزاست وهردودریک خانه زندگی می کنند.نسبت به قضیّه هلال ماه نیزمسئله همین طوراست؛زیرادراین جا نظریات فقهی گوناگونی وجود دارد.به همین مناسبت اداره تبلیغ دینی وابسته به مجلس اعلای شیعه درلبنان طی بیانیه ای اعلام کرد: سازمان تبلیغ دینی اندوه وتأسف خود راازتشویشی که باعث اشتباه برخی ازبرادران درباره عید فطردر روزدوشنبه شداعلام می دارد.

یکی ازشاعران درقصیده ای طولانی بااشاره به این وضع سروده است:

أوَ لیس هذا للصفوف مُفرِّقاً

و مشتّتاً لِعُری الأُخُوّةِ یصدعُ

آیا این باعث تفرقه صفوف نمی شود

و باعث تکه تکه کردن آویزه های برادری نمی گردد

دنیزنویسنده فوائد المرجان درقصیده ای با عنوان«میلاد الهدی وم آسینا»،که دردیوانش عرائس الجنان (ج3، ص115) درج شده، گوید:

أهَلْ وَحّدَتْ ذی الذکر یات صُفوفَنا

فما بالُنا سُبْلَ الخِلافِ نمهَّدُ

فی کلّ أیّام الهناء وغیرها

لنا طُرقُ شتّی بها لا نُوحَّدُ

فذا الیوم عید فی المنامه قائم

وأهلُ القُری والریف عیدهُمُ غَدُ

مهازل منها یَضْحک الخصمُ ساخراً

وذو الدین منها بالتخلّف یکمدُ

وإن جئت أهل الفقه قالوا برؤیة ال

هلال لنا لم یأتِ ذو العدلِ یَشهدُ

لقد هُزِمَتْ أهلُ الهُدی لاختلافهم

کما انتصرَتْ أهلُ الخطا إذ توحّدوا

آیا مناسبت ها صوف ما را یکی می کند

ما را چه شده است که راه های اختلاف را می گسترانیم و هموار می سازیم

در هریک از روزهای شادی و غیر آن

ما راه های متعددی داریم و متحد نمی شویم

امروز در منامه عید بر پاست

ولی عید اهل قری و ریف فرداست

چیزهای بیهوده ای که دشمن با تمسخر به آن می خندد

و دینداران بر اثر آن دل آزرده می گردند.

اگر نزد اهل فقه بیایی خواهند گفت

عادلی به رویت هلال برایمان شهادت نداد

هدایت یافتگان به سبب اختلافشان شکست خوردند

و گمراهان به خاطر اتحادشان پیروز شدند

عالمان دیگر کشورهای اسلامی علاوه بر ایران و لبنان نیز در این باره هشدار داده و آثار ناگوار آن را ناخوشایند دانسته و برای حلّ این معضل تلاشهایی کرده اند، از جمله دکتر ماجد أبورخیه مقیم اردن گوید:

شاید بیشترین چیزی که باعث توجه مسلمانان به رؤیت هلال می شود قضیه اثبات اوّل ماه رمضان و آخر آن باشد، چرا که اختلافات عجیب و غریبی در جهان اسلام پدید آمده است، چیزی که باعث می شود یک دولت، یک یا دو روز پیش از دولت دیگر که ممکن است همسایه اش باشد روزه بگیرد. چنین وضعیتی در مورد عید فطر نیز وجود دارد. اگر بگویم که در بعضی از سالها این اختلاف به سه روز رسیده مبالغه نکرده ام. این اختلاف، نشان از سلامت ندارد، بلکه بیماری آشکاری است که همراه با دیگر بیماری ها استخوانهای این امت را بعد از آن که از راه راست منحرف شدند و کتاب خداوند را رها کردند پوک ساخته است، اختلاف دولت های اسلامی در شروع روزه باعث انگشت نمایی و تعجب در داخل و خارج گردید و صداهای بسیاری برای پایان بخشیدن به این هرج و مرج عمومی بلند شد و بسیاری از مؤسسات رسمی و غیر رسمی در باره اثرات آن و یافتن راهی برای اتحاد امت در مورد شروع و پایان روزه به بحث و گفتگو پرداختند.(19)

همچنین شیخ عبداللّه بن یزید آل محمود مفتی قطر می گوید:

ازچیزهایی که موجب تأسف است،اختلاف میان مسلمانان در رؤیت هلال رمضان وهلال شوال وهلال ذی الحجّه ومانند آن است. این اختلاف اندوهبار در شروع و پایان ماه رمضان به اندازه ای رسیده است که برخی از سرزمین های عالم اسلامی پس ازدوروزازکشور دیگرروزه می گیرند یا افطارمی کنند. ای علمای بزرگوار،ای قاضیان شریعت اسلام ما هرساله در روزه و افطارمان دچار یک اشتباه تکراری می شویم، به گونه ای که همچون یک کار عادی شده است و کسی برای رفع آن حرکت نمی کند، در حالی که چاره این اشتباه ممکن است وانتخاب یک راه یقینی دراین موارد،کاری شدنی است....ای دانشمندان اسلام، ما و خود و همه مردم را ازاین اشتباه دائمی و تکراری هرساله نجات دهید.(20)

روزنامه اللؤ به تاریخ 8/12/2000 م نوشت:

مردم دچارسردرگمی شده اند؛ نمی دانندآغازوانجام روزه شان چه وقت است؟ سؤالی که طرح  می شود این است که آیا این جدل و اختلاف پایانی ندارد؟ آیا وقت آن نرسیده است که مسلمانان و به ویژه دانشمندانشان به یک روش روشن در چنین مسئله ای برسند که ازامور محسوس به شمارمی آید و چندان جای اختلاف نیست؟ وآیا ممکن است شریعت سمعه ای که عبادت روزه را به هلال ماه پیوند داده است، وسایل وراه اثبات هلال را بیان نکند تا چنین اختلاف زیانباری بروزکند وبه نمادهای وحدتی که چنین عبادتی خواستار آن است آسیب برساند؟

همچنین الشرق الأوسط درتاریخ 28/5/1999 م ازقول شخصی ازاهل مغرب نوشت:

بی شک شما نیزمانند ما در هر سال یک یا دو بار هر گاه که ماه رمضان و ماه شوال که عید فطر همراه آن است می آید، اندوهگین و متأسف می شوید. در بعضی از سال ها بین ما که دریک کشورمغرب عربی هستیم، اختلاف وسیعی در مورد شروع و پایان روزه به وجود می آید. این اختلاف بر اثر اختلاف کشورهای اسلامی و عربی در این زمینه پدید می آید. بعضی ازما درفلان روزهمراه باکشور عربی سعودی روزه می گیرند... و بعضی دیگر روزبعد همراه با همسایه های ما در الجزایر و تونس در مغرب روزه می گیرند و اکثر مردم در روز بعد در پی اعلان نهاد دینی مسئول درکشورمان روزه می گیرند. همین اختلاف دوباره درپایان ماه رمضان و اول شوال وثبوت عید فطر رخ می دهد، برخی از ما در فلان روز عید می گیرند و گروهی دیگر بعد از دو روز؛ آیا می توان اختلاف میان مسلمانان را تا این اندازه پذیرفت؟این آشفتگیها باعث شده است که برخی روزنامه ها به روحانیان وحوزه ها حمله و آنها را با دنیای امروز و پیشرفتهای علمی بیگانه قلمداد کنند.از باب نمونه،نشریه ای نوشته است:

در دنیایی که پیچیده ترین فرایندهای محاسباتی،معاملاتی و ارتباطی بر اساس واحدهایی بسیارکوچک تر از ثانیه برنامه ریزی واجرا می شود،بااین همه تلسکوپ و ماهواره و مؤسسات مجهّز ژئوفیزیک آیا نمی توان نسبت ماه به زمین وگردش قمری ایّام را به صورت کارشناسی و تخصّصی محاسبه کرد؟... بلاتکلیفی های روزعید فطر،تنها یکی از نشانه های بیگانگی ما با دگرگونی های دنیا و تکرار شیوه های کهنه و ناکارآمد قدیمی در اداره زندگی و حلّ مسائل است.

دکتر زکی بدوی رئیس دانشگاه اسلامی درلندن می گوید: ... اکنون فلک شناسی و ارتباطات به پیشرفتهای بسیاری دست یافته است و جایز نیست چنین اختلافهایی بین کشورهای اسلامی به وجود آید... . روحانیون و فرهنگ مذهبی در کشورهای اسلامی ازپیشرفتهای علمی و تکنولوژی دورند... . علوم مذهبی در تمامی کشورهای اسلامی از پیشرفتهای علمی دور است و روحانیون مسلمان... ازاطلاع بر پیشرفتهای علمی در دیگر سرزمینها خودداری می کنند. آخرین پیشرفتهای فلکی نشان می دهد که ماه به طور دقیق درچه زمانی رؤیت خواهد شد. بنابراین نباید به روحانیون اجازه داده شود در این باره تصمیم گیری کنند....

اختلاف دررؤیت ماه برای مسلمانان درامریکا واروپا مشکلات بسیاری به وجودآورده است.حتّی آنها   نمی دانند که ماه رمضان ودیگر ماههای قمری آغاز شده است وکدام یک از فتواهای روحانیون مسلمان در این باره درست تر است و این مسأله مسلمانان را درکشورهای غربی در موقعیت دشواری قرارداده است.(21)

مشکل وقتی افزون ترمی شود که بدانیم اهل فن ومتخصّصان هیئت ونجوم براین باورند که دربسیاری از سالهای اخیردرایران مدّعیان وشاهدانِ رؤیت هلال درشامگاه روزبیست ونهم ماه مبارک رمضان اشتباه کرده ودچارتوهّم و تخیّل رؤیت شده اند و گرنه رؤیت هلال در چنان روزهایی هرگز ممکن نبوده است از جمله در سال های 1412، 1413، 1414، 1415، 1418، 1419 و 1422 ونیزهلال ماه رمضان 1419.(22) بیفزایم که از سال 1405 تا 1423، یعنی 19 سال، فقط ماه مبارک رمضان سال 1405 سی روزه اعلام شد واگر آن هم 29 روزه اعلام شده بود 19 سال متوالی، ماه مبارک 29 روزه شده بود. از سال 1410 تا 1423،13 سال متوالی ماه رمضان 29 روزه     داشته ایم درحالی که در74 سال اخیر درایران این موضوع بی سابقه است و دراین سال ها، بیشترین توالی       ماه های رمضان 29 روزه اعلامی، 5ماه است.(23)

این بحث ادامه دارد...

پانویس‌ها:

1- آزادپور،رضا، استهلال در ادب فارسی،ص4، پگاه حوزه، بیست‌سوم آبان 1383،شماره 147.

2- مقیسه،عباس، رؤیت هلال ماه مبارک رمضان،ص6، مبلغان ، آذر 1378، شماره 1 . 

3- سوره فصلت/37.

4- هر ثالثه، 60 ثانیه است، و یک ثالثه، یعنی 60/1 ثانیه. 

5-  مقیسه،عباس، رؤیت هلال ماه مبارک رمضان،ص6، مبلغان ، آذر 1378، شماره 1 . 

6- منتهی الارب، اقرب الموارد.

7- لسان العرب، ج 15، ماده هلل.

8- لسان العرب،  ج4، ص93 . 

9- صحاح اللغه، ج 5، ص 185. 

10- توضیح المسائل امام خميني(ره )مسئله1730. 

11- توضیح المسائل امام خميني(ره )مسئله1731. 

12- توضیح المسائل  امام خميني(ره )مسئله1732. 

13- توضیح المسائل  امام خميني(ره )مسئله1735. 

14- الکافی، ج 4، ص 170، باب النوادر من کتاب الصیام، ح 3. 

15- الکافی،ج 4،ص 169، باب النوادرمن کتاب الصیام، ح 1. شرح و توضیح این دو حدیث در «بخش هفتم: احادیث رؤیت هلال» خواهد آمد.

16- رؤیت هلال، ج 3، ص 1546- 1547.

17- چند نکته مهم درباره رؤیت هلال، ص 4- 5. 

18- تاریخ و فرهنگ معاصر، ویژه نامه پنجم:یادنامه امام موسی صدر، ص 441. 

19- مجله الشریعه، سال ششم (1409) شماره 13، ص 375 376، «إثبات الأهلّه».

20- الحکم الشرعی فی إثبات رؤیة الهلال، ص 3، 6، 9. 

21- روزنامه جمهوری اسلامی، 15/12/1378، ص 15. 

22- تحقیقات اسلامی، سال 15، شماره 2 و سال 16، شماره 1، ص 86، «بررسی علمی رؤیت هلال ماههای رمضان و شوّال 1423 در ایران»، و ص 144، «بررسی رؤیت پذیری هلال در ایران در بیست و نهمین روز ماه های قمری سال های 1400 1423»؛ گزارش جامع طرح سراسری رؤیت هلال ماههای قمری برای ایران، ص 11،پانوشت.

23- مختاری،رضا،رؤیت هلال، مجله فقه اهل بیت فارسی، شماره 43. 

 دکتر اسدالله افشار