میراث یک رهبر؛ روایت اقتدار، استقلال و آینده ایران | گفت‌وگوی اختصاصی خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی نیک رو با دکتر اسدالله افشار

بررسی 37 سال رهبری امام و قائد شهیدمان حضرت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای؛ دستاوردها، چالش‌ها و افق پیش‌رو

خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی نیک رو

در تاریخ معاصر ایران، کمتر شخصیتی را می‌توان یافت که بیش از سه دهه در متن مهم‌ترین تحولات سیاسی، فرهنگی، امنیتی و بین‌المللی کشور نقش‌آفرین بوده باشد. ارزیابی این دوره، صرفاً داوری درباره یک فرد نیست؛ بلکه بررسی تجربه‌ای تاریخی در عرصه حکمرانی، استقلال، امنیت، فرهنگ، اقتصاد و آینده یک ملت است.

به همین مناسبت، پایگاه خبری تحلیلی نیک رو در گفت‌وگویی اختصاصی با دکتر اسدالله افشار، پژوهشگر، نویسنده و تحلیلگر مسائل راهبردی، به واکاوی ابعاد مختلف این دوره پرداخته است. دکتر افشار سال‌ها با بیش از 70 عنوان کتاب در حوزه های اندیشه سیاسی انقلاب اسلامی، حکمرانی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگ، امنیت ملی و تحولات منطقه‌ای پژوهش و قلم‌زنی کرده و تلاش داشته است مسائل کشور را با نگاهی تحلیلی، آینده‌نگر و مبتنی بر انصاف علمی بررسی نمایند.

آنچه پیش روی شماست، نه ستایش بی‌چون‌وچراست و نه نقد یک‌سویه؛ بلکه تلاشی است برای فهم یکی از مهم‌ترین دوره‌های تاریخ جمهوری اسلامی، با نگاهی که هم دستاوردها را می‌بیند و هم چالش‌ها را. خوانندگان گرامی را به خواندن این مصاحبه متفاوت اما صمیمی، دلسوزانه، متعهدانه و آگاهی بخش دعوت می نمایم.

پایگاه خبری تحلیلی نیک رو: جناب آقای دکتر افشار، سپاسگزاریم که دعوت نیک رو را پذیرفتید. اجازه دهید گفت‌وگو را با یک پرسش بنیادین آغاز کنیم. اگر بخواهید امام شهیدمان حضرت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای را تنها با یک عنوان معرفی کنید، ایشان را بیشتر یک فقیه، یک سیاستمدار، یک مدیر یا یک متفکر می‌دانید؟

دکترافشار:

بسم‌الله الرحمن الرحیم.

ابتدا از حضرت‌عالی و مدیر محترم پایگاه خبری تحلیلی نیک رو، برادر عزیزم جناب حاجی محمد زاده  برای فراهم کردن فرصت این گفت‌وگوی درایام سوگواری و آیین تشییع پیکر مطهر امام و قائد شهیدمان  سپاسگزارم.

به باور من، هیچ‌یک از این عناوین به تنهایی نمی‌تواند شخصیت آیت‌الله خامنه‌ای را توصیف کند. ایشان مجموعه‌ای از این ویژگی‌ها را در خود جمع کرده‌اند، اما اگر بخواهم تنها یک تعبیر را برگزینم، می‌گویم: «رهبری با نگاه راهبردی و تمدنی.»

تفاوت رهبران راهبردی با مدیران روزمره در این است که آنان صرفاً به حل مسائل جاری نمی‌اندیشند، بلکه افق‌های بلندمدت را ترسیم می‌کنند. بسیاری از تأکیدهای مکرر ایشان بر استقلال، پیشرفت علمی، عدالت، اقتصاد مقاومتی، فرهنگ، خودباوری و اقتدار دفاعی، در همین چارچوب قابل فهم است.

به اعتقاد من، برای داوری درباره این دوره باید آن را در متن واقعیات زمانه دید؛ یعنی هم فشارهای خارجی، تحریم‌های گسترده، تهدیدهای امنیتی و تحولات پرشتاب منطقه را در نظر گرفت و هم انتظارات بحق مردم برای بهبود معیشت، عدالت و کارآمدی را.

بنابراین، ارزیابی من از این دوره، نه بر پایه احساسات، بلکه بر اساس یک اصل استوار است: انصاف تاریخی؛ یعنی دیدن همزمان دستاوردها، کاستی‌ها و شرایطی که تصمیم‌ها در آن اتخاذ شده‌اند.

این نکته را نیزیادآور شوم که تاریخ را نمی‌توان با احساسات نوشت؛ تاریخ، انصاف، واقع‌بینی و فهم شرایط زمانه را طلب می‌کند.

خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی نیک رو: جناب دکتر افشار، اگر بخواهید در یک جمله مهم‌ترین میراث رهبرشهید آیت‌الله خامنه‌ای را بیان کنید، آن جمله چیست؟

دکتر افشار:

اگر بخواهم همه این دوره را در یک عبارت خلاصه کنم، می‌گویم: مهم‌ترین میراث این دوره، تثبیت استقلال راهبردی جمهوری اسلامی ایران در یکی از پرتلاطم‌ترین مقاطع تاریخ معاصر است.

استقلال، صرفاً یک شعار سیاسی نیست؛ استقلال یعنی هیچ قدرت خارجی نتواند اراده خود را بر ملت ایران تحمیل کند. طی این سال‌ها، جمهوری اسلامی با انواع فشارهای سیاسی، امنیتی، اقتصادی و رسانه‌ای روبه‌رو بود، اما تصمیم‌های کلان کشور در داخل اتخاذ شد. ممکن است درباره کیفیت برخی تصمیمات دیدگاه‌های متفاوتی وجود داشته باشد، اما اصل استقلال در تصمیم‌سازی، سرمایه‌ای تاریخی برای هر ملت است.

باید این را بدانیم که هزینه استقلال سنگین است، اما هزینه وابستگی، از دست رفتن آینده یک ملت است.

خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی نیک رو: منتقدان معتقدند این استقلال، هزینه‌های اقتصادی قابل توجهی برای مردم به همراه داشته است. آیا این نقد را می‌پذیرید؟

دکتر افشار:

اصل پرسش، پرسش مهمی است و نباید از آن گریخت.

واقعیت آن است که اقتصاد، مهم‌ترین چالش جمهوری اسلامی در این دوره بوده است؛ اما برای تحلیل منصفانه، باید میان سه سطح تفکیک قائل شویم: راهبرد، اجرا و فشارهای بیرونی.

در سطح راهبرد، اسناد بالادستی و سیاست‌های کلی کشور بارها بر تولید، اقتصاد دانش‌بنیان، عدالت، مبارزه با فساد، مردمی‌سازی اقتصاد و کاهش وابستگی به نفت تأکید کرده‌اند. حتی بخش قابل توجهی از نام‌گذاری سال‌ها نیز بر محور اقتصاد، تولید، سرمایه‌گذاری، اشتغال و اصلاح ساختار اقتصادی بوده است که نشان می‌دهد اقتصاد در متن دغدغه‌های کلان ایشان قرار داشته است.

اما در عرصه اجرا، کشور با مشکلاتی مانند ناپایداری سیاست‌ها، ضعف هماهنگی میان دستگاه‌ها، برخی ناکارآمدی‌های مدیریتی، فساد و رانت روبه‌رو بوده است. در کنار این عوامل، تحریم‌های گسترده و مستمر نیز فشار مضاعفی بر اقتصاد وارد کرده‌اند. بنابراین، نسبت دادن همه مشکلات به یک عامل، نه با واقعیت سازگار است و نه به فهم مسئله کمک می‌کند.

اقتصاد، تنها با سیاست‌های درست اصلاح نمی‌شود؛ اجرای درست، مدیریت کارآمد و سلامت اداری نیز شرط موفقیت آن است.

خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی نیک رو: شما به نام‌گذاری سال‌ها اشاره کردید. برخی معتقدند این نام‌گذاری‌ها صرفاً جنبه نمادین داشته است. ارزیابی شما چیست؟

دکتر افشار:

من چنین برداشتی ندارم.

وقتی در بیش از یک دهه و نیم، محور اصلی نام‌گذاری سال‌ها اقتصاد، تولید، اشتغال، سرمایه‌گذاری، بهره‌وری، حمایت از کالای ایرانی، جهش تولید و مشارکت مردم در اقتصاد است، این تکرار یک پیام روشن دارد؛ یعنی رهبر کشور، مسئله اصلی را تشخیص داده و به‌طور مستمر آن را به مسئولان یادآوری کرده است.

البته نام‌گذاری سال، به‌تنهایی اقتصاد را متحول نمی‌کند. این نام‌گذاری‌ها زمانی اثرگذار خواهند بود که دولت‌ها، مجلس، قوه قضائیه، بخش خصوصی، دانشگاه‌ها و نهادهای اقتصادی آن را به برنامه‌های عملیاتی تبدیل کنند.

به اعتقاد من، اگر این سیاست‌های کلان با انسجام بیشتر، مدیریت حرفه‌ای‌تر و مبارزه مؤثرتر با فساد همراه می‌شد، امروز بخشی از مشکلات اقتصادی کشور می‌توانست کاهش یابد.

شعار سال، نقشه راه است؛ اما رسیدن به مقصد، به اراده، مدیریت و اجرای صحیح بستگی دارد.

خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی نیک رو: یکی از موضوعات بحث‌برانگیز در این سال‌ها، تأکید آیت‌الله خامنه‌ای بر تقویت توان دفاعی و بازدارندگی بوده است. برخی این سیاست را یک ضرورت راهبردی می‌دانند و برخی دیگر معتقدند اولویت باید اقتصاد می‌بود. ارزیابی شما چیست؟

دکتر افشار:

به اعتقاد من، امنیت و اقتصاد دو رقیب نیستند؛ دو مکمل یکدیگرند.

تجربه تاریخی ایران، از جنگ تحمیلی تا تهدیدهای مداوم منطقه‌ای، نشان داد که کشوری بدون قدرت بازدارندگی، حتی فرصت برنامه‌ریزی اقتصادی بلندمدت را نیز از دست می‌دهد. به همین دلیل، تقویت توان دفاعی را باید در چارچوب حفظ امنیت ملی تحلیل کرد، نه صرفاً در قالب یک برنامه نظامی.

البته این سخن به معنای کم‌اهمیت دانستن اقتصاد نیست. قدرت پایدار زمانی شکل می‌گیرد که بازدارندگی دفاعی با اقتصاد توانمند، فناوری پیشرفته و رضایت عمومی همراه باشد. اینها اجزای یک منظومه‌اند، نه جایگزین یکدیگر.

امنیت، حافظ اقتصاد است و اقتصاد، پشتوانه امنیت؛ هیچ‌یک جای دیگری را پر نمی‌کند.

خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی نیک رو: آیت‌الله خامنه‌ای بارها از «جنگ نرم»، «تهاجم فرهنگی» و «جهاد تبیین» سخن گفته‌اند. برخی این مفاهیم را بسیار راهبردی و برخی دیگر آنها را صرفاً ادبیات سیاسی می‌دانند. نگاه شما چیست؟

دکتر افشار:

در دنیای امروز، رقابت ملت‌ها فقط در میدان نظامی یا اقتصادی نیست؛ بخش مهمی از آن در عرصه روایت، رسانه، فرهنگ و افکار عمومی جریان دارد.

وقتی هویت فرهنگی یک جامعه تضعیف شود، سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی و حتی اراده ملی نیز آسیب می‌بیند. از این منظر، تأکید بر فرهنگ و تبیین را می‌توان تلاشی برای تقویت انسجام فکری و هویتی جامعه دانست.

البته موفقیت در این عرصه، تنها با صدور بخشنامه یا تولید محتوا حاصل نمی‌شود. گفت‌وگو با نسل جوان، پاسخگویی، شفافیت، احترام به تنوع دیدگاه‌ها و بهره‌گیری از زبان روز، از الزامات اثرگذاری فرهنگی است.

فرهنگ، با اجبار ماندگار نمی‌شود؛ با اقناع، اعتماد و گفت‌وگوی صادقانه ماندگار می‌شود.

خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی نیک رو: اگر بخواهید یکی از مهم‌ترین نقدهای خود را به عملکرد چهار دهه گذشته بیان کنید، آن نقد چیست؟

دکتر افشار:

به نظر من، مهم‌ترین نقد، فاصله‌ای است که در برخی مقاطع میان سیاست‌های کلان و اجرای آنها به وجود آمده است.

در حوزه‌هایی مانند اقتصاد، عدالت اداری، مبارزه با فساد، چابک‌سازی نظام مدیریتی و استفاده از ظرفیت نخبگان، ظرفیت‌های ارزشمندی وجود داشت، اما همه آنها به نتایج مطلوب تبدیل نشد. بخشی از این مسئله به تحریم‌ها و فشارهای خارجی بازمی‌گردد، اما بخشی نیز به اصلاحات درونی، ارتقای حکمرانی و افزایش کارآمدی نیاز دارد.

نقد سازنده، به معنای نادیده گرفتن دستاوردها نیست؛ بلکه تلاشی برای کامل‌تر شدن تجربه حکمرانی و افزایش اعتماد عمومی است.

بزرگ‌ترین سرمایه هر نظام سیاسی، اعتماد مردم است؛ و این اعتماد، با کارآمدی، عدالت و صداقت تقویت می‌شود.

خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی نیک رو: جناب آقای دکتر افشار، شما در کنار بیان دستاوردها، به چالش‌های اقتصادی نیز اشاره کردید. به نظر شما، مهم‌ترین مأموریت پیش‌روی جمهوری اسلامی در دهه آینده چیست؟

دکتر افشار:

اگر بخواهم تنها یک اولویت را نام ببرم، آن ارتقای حکمرانی اقتصادی است.

ایران از ظرفیت‌های کم‌نظیری در منابع انسانی، موقعیت ژئوپلیتیکی، انرژی، صنعت، کشاورزی و فناوری برخوردار است. اگر این ظرفیت‌ها با مدیریت کارآمد، ثبات در سیاست‌گذاری، مبارزه مؤثر با فساد، حمایت واقعی از تولید و سرمایه‌گذاری و مشارکت نخبگان همراه شود، می‌توان به آینده امیدوار بود.

در کنار آن، تقویت سرمایه اجتماعی و افزایش اعتماد عمومی نیز ضرورتی انکارناپذیر است. هر اندازه رابطه مردم و حاکمیت بر پایه گفت‌وگو، شفافیت، عدالت و کارآمدی استوارتر باشد، عبور از مشکلات آسان‌تر خواهد شد.

اقتدار ملی زمانی پایدار می‌شود که قدرت سیاسی، توان اقتصادی و رضایت اجتماعی در کنار یکدیگر قرار گیرند.

خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی نیک رو: اگر بخواهید کارنامه ۳۷ سال رهبری امام شهیدمان آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای را در یک جمع‌بندی تاریخی ارزیابی کنید، مهم‌ترین نکات این ارزیابی چیست؟

دکتر افشار:

به باور من، این دوره را باید با معیارهای تاریخی سنجید، نه صرفاً با معیارهای روزمره.

از یک سو، جمهوری اسلامی توانست استقلال تصمیم‌گیری خود را حفظ کند، ساختار سیاسی کشور را در برابر فشارهای سنگین خارجی تثبیت نماید، توان دفاعی و بازدارندگی خود را به شکل قابل توجهی ارتقا دهد، در عرصه‌های علمی و فناوری به پیشرفت‌های مهمی دست یابد و به بازیگری اثرگذار در معادلات منطقه تبدیل شود.

از سوی دیگر، مشکلات مزمن اقتصادی، تورم، کاهش قدرت خرید، آسیب‌دیدگی بخشی از طبقه متوسط، ضعف در برخی حوزه‌های مدیریتی و فساد اداری، از چالش‌هایی هستند که نباید نادیده گرفته شوند. تحلیل منصفانه، مستلزم آن است که هر دو سوی این واقعیت دیده شود.

از نگاه من، مهم‌ترین درس این دوره آن است که اقتدار، استقلال، عدالت، اقتصاد و سرمایه اجتماعی، زنجیره‌ای به هم پیوسته‌اند. اگر یکی از این حلقه‌ها آسیب ببیند، سایر حلقه‌ها نیز تحت تأثیر قرار خواهند گرفت.

قدرت واقعی یک ملت، حاصل پیوند امنیت، عدالت، اقتصاد، فرهنگ و اعتماد مردم است.

خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی نیک رو: و سخن پایانی؟

دکتر افشار:

در پایان، مایلم از جناب‌عالی و جناب حاجی محمدزاده به خاطر طراحی این گفت‌وگوی به هنگام و پرهیز از نگاه‌های شتاب‌زده و احساسی صمیمانه سپاسگزاری کنم.

جامعه ما امروز بیش از هر زمان دیگری به گفت‌وگوهای عالمانه، منصفانه و آینده‌نگر نیاز دارد. اگر بتوانیم تاریخ را بدون تعصب، اما با وفاداری به حقیقت مطالعه کنیم، از تجربه‌ها بهتر بهره خواهیم گرفت و راه آینده را با خطاهای کمتری خواهیم پیمود.

امیدوارم پژوهشگران، دانشگاهیان و نسل جوان، این دوره از تاریخ معاصر ایران را با دقت درمطالعه اسناد، مقایسه تجربه‌ها و گفت‌وگوهای کارشناسانه علمی بررسی کنند؛ زیرا قضاوت‌های ماندگار، محصول تحقیق و انصاف است، نه هیجان‌های زودگذر.

بدانیم تاریخ، درباره همه ما داوری خواهد کرد؛ پس شایسته است آن را با انصاف بخوانیم، با صداقت بنویسیم و با مسئولیت برای آینده از آن درس بگیریم.

در پایان، بار دیگر ازپایگاه خبری تحلیلی نیک رو که با دغدغه ارتقای سطح آگاهی عمومی، زمینه این گفت‌وگو را فراهم نموده، صمیمانه قدردانی می‌کنم و برای همه اصحاب قلم و رسانه، توفیق در خدمت به حقیقت، منافع ملی و اعتلای ایران عزیز را از درگاه خداوند متعال مسئلت دارم.

خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی نیک رو:

گفت‌وگو به پایان می‌رسد. دکتر افشار اندکی سکوت می‌کند، لبخندی آرام بر لب دارد و در حالی که یادآور می‌شود تاریخ، قاضی نهایی همه دولت‌ها، ملت‌ها و رهبران است می گوید: «پژوهشگر، وکیل مدافع تاریخ نیست؛ امانتدار حقیقت است. رسالت او آن است که واقعیت‌ها را با انصاف روایت کند تا آیندگان بتوانند آگاهانه‌تر قضاوت کنند.» و مجددا با متانت و ادب وصف ناپذیرکه ازادب و اخلاق ایشان ناشی می شود از مجموعه پایگاه خبری تحلیلی نیک رو به خاطر اهتمام به این گفت‌وگوی مسئولانه قدردانی می‌کند. گفت‌وگو در فضایی صمیمی پایان می‌یابد، اما پرسش‌هایی که مطرح شد، همچنان در ذهن خواننده ادامه خواهد داشت.

• دکتر اسدالله افشار

• تاریخ معاصر ایران

• رهبری امام و قائد

• استقلال و آینده ایران

• استقلال

• عدالت