ماهیت انقلاب اسلامی و فلسفه پیدایش آن

پايگاه خبري تحليلي «نيک رو»، شناسایی ماهیت انقلاب اسلامی و تشخیص فصل ممیّز آن از سایر انقلاب‌ها مشکل به نظر نمی‌رسد و تفاوت این انقلاب با سایر انقلاب‌های دنیا، در اسلامی بودن آن است. بنابراین، اگر نظامی، آن فصل ممیز و آن مشخصه ماهوی خود را همچنان حفظ کند، می‌توان ادعا کرد که هنوز ماهیت خود را از دست نداده است. ولی اگر این فصل ممیز حفظ نگردد، باید اعتراف کرد که این انقلاب از مسیر اصلی خود خارج و دچار آسیب شده است.

ازموضوعات وزوایای مهم پیرامون ماهیت انقلاب اسلامی و فلسفه پیدایش آن، بحث «هویت ملی» و ارتباط آن با «سنت و مدرنیته» است.این فرض مورد قبول بسیاری از پژوهشگران است که  انقلاب اسلامی، در آنِ واحد، هم احیای سنت بوده و هم دربخش هویت ملی، بازکاوی و بازسازی مهمی را انجام داده است. در حقیقت، هویت ملی و بازیابی آن در جایگاه بخش مهم و اصلی خود، معلول احیای سنت بوده است و در عصر حاضر این مهم توسط انقلاب اسلامی انجام یافته است. حال می توان پرسش نمود احیای سنت درعصر مدرن، توسط چه انقلابی می توانسته صورت بگیرد؟ انقلابی مدرن و یا انقلابی سنتی و یا ترکیب وسنتزاین دو امر؟

این پرسش ها ما را به سوی پرسش های اساسی تر و مهم تری نیز می کشاند و آن این که ما چگونه می توانیم با  گفتمان مدرن، به هویت بخشی دردنیای اسلامی برسیم درحالی که این احیا وانتقال سنت است که منجر به هویت می شود؟ به نظر می رسد این سؤال یک جواب مثبت می تواند داشته باشد وآن مفروض جدید این است که در خود مفهوم هویت نیر عنصر و یا عناصری از مدرنیته، رسوخ کرده باشد؛ یعنی خود امر مدرن نیز به سنت تبدیل شده باشد تا جزئی از هویت تلقی گردد؛ در غیر این صورت احیای امر مدرن نمی تواند منجر به بحث هویت گردد و این پیش فرض و قبول این درجه از مدرنیت، در ذات هویت ملی ایران، امری مشکل است؛ اما طرف دیگر مسئله نیز برای غرب ایجاد مشکل می نماید؛ چرا که اکثر نظریه پردازی های غربی مجبورند دیدگاه های خود را راجع به سنت تغییردهند؛ چه از نظر آنان سنت، امری ایستا، بی اهمیت، پیش مدرن و غیرعقلانی است و به خلاف آن، مدرنیت حاوی مفاهیمی متضاد است. حال نظریه پرداز غربی مجبور است یا سنت شیعی را مدرن تفسیر کند یا در مفاهیم سنت شیعی، عناصرجدیدی را ببینند که ناقض، برهم زننده و شالوده شکن تعابیر قبلی او از سنت است. اگر مدرنیته در غرب در برخی نظریات جامعه شناختی، با عنوان پساسنتی تعبیر می شود، این در حقیقت امری است که بعد از سنت و نه در گسست با آن مطرح می شود. انقلاب اسلامی دراین دیدگاه، می تواند نوعی انقلاب مدرن باشد، ولی دردنباله و ادامه سنت؛ اما آیا انقلاب وتحولی می تواند:

الف : در گسست با گذشته نباشد.

ب : پسا سنت هم نباشد؛ بلکه درعین رجوع به سنت، ازآن عبور نکند تا به عنوان امری فراتر از سنت مطرح شود؟

غربی ها چون درسنت خودشان، نیرووانرژی وحیات نمی بینند، دریک تحلیل دومی، نه گسست از سنت، که مسئله مدرنیت پساسنتی را مطرح می کنند. این مطلب هر چند گسست از گذشته نیست، ولی عبور از آن هست؛ اما در این دیدگاه، انقلاب اسلامی در دل سنت، عناصر زنده و پویا و حیات بخش می بیند و لذا نمی خواهد به معنای انقلابی پساسنتی مطرح باشد. از این منظر، می توان چند مسئله را از هم تفکیک نمود؛ چرا که فرق می کند متفکری، انقلاب اسلامی را پساسنتی یا پسا مدرن بداند.

نظریات انتقادی مکتب فرانکفورت و یا دیدگاه هایدگری، هر دو پسا مدرن است و همه بر این اساس و این پیش فرض استوار است که در سنت، امری حیاتی و زنده و پویا برای ادامه حیات، به تنهایی وجود ندارد یا اینکه کمتر وجود دارد؛ اما از این منظر، انقلاب اسلامی نوعی شالوده شکنی از نظر مفهوم سنت و جایگاه آن در نظریه پردازی غربی می تواند داشته باشد و قبول این مطلب از سوی نظریه پردازی غربی، خروج از دایره مدرنیت و عالم غربی است و این نوعی چالش و پارادوکس، در برخی از نظریه های غربی ایجاد نموده و یا می تواند ایجاد نماید؛ چرا که نظریه پردازان غرب در رجوع به سنت، تاریخ و فرهنگ و سیر جوامع، خود را نمی توانند ملاک نظری برای سیر تطور و تکوین جوامع غیر غربی قرار دهند.

درباره ابعاد و پیامدهای انقلاب اسلامی

در موردابعاد وپیامدهای انقلاب اسلامی، ما با نوعی«خلط مبحث» در برخی نظریه های غربی مواجه می‌شویم ؛  به عنوان مثال واژه «اصلاحات» ویا «بنیادگرایی»، در نظریه های غربی معمولاً با دو مورد ظاهراً مشابه، در تطبیق نارسا ونسبتی نامعقول دچار بدفهمی وعدم دقت علمی می شود:

الف: تطبیق این واژه ها  به خصوص حوزه اصلاحات، با این مفهوم در غرب و سیرتاریخی و جایگاه ویژه رفورمیسم درمغرب زمین.

ب: تطبیق واژه«بنیادگرایی»درقیاس ونسبت نامعقول با سلفی گری دنیای اهل سنت وسنت های غیر شیعی.

دراین نگاه می توان عنوان نمود، سیر تاریخی و مباحث نظریه پردازان علوم اجتماعی غرب، بر این اساس استوارند که آنان نسبت به سایر فرهنگ ها بر اساس معیار و مقیاس فرهنگ غرب قضاوت می نمایند؛ چنانکه دیدگاه های راجع به سنت و مدرنیته را نیز سه گونه می توان دید:

الف: دیدگاه غربی که شرق شناسان بر اساس نظریه های نوسازی دارند و معتقدند دنیا یعنی غرب و مابقی جهان. در این دیدگاه، سایر جوامع بر اساس فاصله ای که با غرب دارند، سنجیده می شوند.

ب: دیدگاهایی که شرق شناسی وارونه است و بیان می کند هر چه در سنت است، مثبت است و هر چه در مدرنیته است، منفی است.

ج: دیدگاه اصلاح گرایان که جنبه های مثبت مدرنیته را برگزیده ونسبت به سنت و مدرنیته ظاهراً انتقاد می کنند.

دراین تقسیم بندی، واقعاً دیدگاه سوم بی طرف نیست و دست آخر، نوعی گفتمان مدرن و زمینه سازی مدرن وابزارمنطق مدرن،درآن غلبه می یابد.ازنظر غربی ها، دیدگاه سوم یعنی شرق شناسی وارونه، می تواند به بنیادگرایی ختم گردد. دراینجا نظریه پردازی های غرب را می توان از چند زاویه مورد پرسش قرار داد:

الف: بنیادگرایی، مربوط به جریان سلفی گری و یا طالبانی و القاعده است.

ب: دیدگاه اصلاح، حد فاصل برزخ سنت و مدرنیته نیست؛ بلکه در منطقه مدرن و گفتمان مدرن است و خود یکی از شقوق نظریه های نوسازی است.

ج: اصول گرایی، واقع گرایی و آرمان گرایی انقلاب اسلامی، از این گردونه سه گانه بیرون است و ما اسم آن را «اندیشه تعالی» می توانیم نام گذاری کنیم. این حوزه اندیشه را می توان با  مشخصه های زیرنگریست:

این اندیشه درحالی که گفتمان مدرن نیست، سلفی گری و بنیادگرایی هم نیست و در حالی که از دل سنت برمی آید، منطق برترخود را نیز داشته و در عین حال با اندیشه و حوزه اصلاح هم فاصله دارد. این اندیشه همچنین با منطق خاص خود، نسبت خود را با مدرنیته، با بنیادگرایی و با اصلاحات از درون تعیین و تبیین می کند.

درحقیقت، نظریه سازان سیاسی غرب، نمی توانند از این سه دیدگاه در مورد انقلاب اسلامی خارج شوند ورسیدن به دیدگاه چهارم که با مشخصه های اندیشه تعالی بیان شد، برای آنان غیر ممکن است و ابزاردرک آن را ندارند؛ اصولاً اندیشه ای که حق و باطل را نه نسبی بلکه مطلق می داند،چگونه می تواند درافق اندیشه ترقی قرار بگیرد. نکته مهم این است که شاخص بررسی، با توجه به دیدگاه چهارم چیست؟

شاخص اصلی فلسفه انقلاب اسلامی، دراندیشه امام(ره) قابل تحقیق است و امام در شاخص اندیشه تعالی قرار می گیرد. امام فرایند نوسازی و غربی شدن کشور را در چارچوب و گفتمان مدرن مورد پرسش قرار نداد؛ چراکه اصولاً انقلاب،درافق عالم مدرن قرار نداشت و از طرفی انقلابی پست مدرن، به معنایی که در غرب مصطلح است نیز محسوب نمی شد. با این دیدگاه چهارم که مذهب مختاراین تحقیق می تواند باشد، می‌توان به سراغ صورت مسئله ای در نظریه پردازی غرب رفت.

از نظر نظریات رایج غربی، پاسخ جوامع اسلامی به مسئله تهاجم غرب سه گونه است:

1. پاسخ تجددخواهانه مربوط به منطق روشنفکران؛

2. پاسخ سنت گرایانه مربوط به حوزه روحانیت؛

3. پاسخ اصلاح طلبانه در منطقه روشنفکر دینی.

اما رهبری امام در رأس حرکت انقلاب اسلامی، رهبری سنت گرایان را در پیشتازی این حرکت به اثبات رساند و نقش دو گروه روشنفکر و روشنفکر دینی، کم رنگ تر به نظر آمده است. این مسئله و حقیقت مسلم تاریخی، ما را به چند نکته می رساند:

1. تحلیل و پاسخ سه گانه فوق، مربوط به سنی مذهبان دنیای اسلام است.

2. در انقلاب اسلامی ، منطقه عمل و نظر سنت گرایان، بسیار عمیق تر از دو گروه دیگر، یعنی روشنفکران و روشنفکران دینی است.

3. مفهوم سنت از نظر شیعه، چه از جنبه نظری و چه در جنبه عمل، با مفهوم مشابه آن در نزد سنّیان دنیای اسلام، تفاوت جدی دارد. این پاسخ در شیعه، بنیادگرایانه، غیر عقلانی و ارتجاعی نیست.

پیشتازی مفهوم سنت در شیعه، یک پایه دیگر گفتمان مدرن و نظریه های نوسازی را مورد تردید قرار           می دهد. آن مسئله این است که غرب، سنت را امری پیش مدرن می داند؛ در حالی که توجه به انقلاب اسلامی و ماهیت سنت و توان آن، نشان می دهد که سنت در مفهوم شیعی، به خاطر جایگاه ویژه و محوری «ولایت»، امری بسیار عمیق و فعال و پویا است.

در این مفهومِ سنت شیعی: 1. آشتی با امر مدرن ممکن است نه ممتنع؛ 2. این آشتی در چارچوب گفتمان مدرن انجام نمی شود؛ 3. این تعامل می تواند با تصرف و سپس ضمیمه سازی صورت گیرد.

گرایش اسلام سنی مذهب هنوز نتوانسته مانند امام، پاسخی از دل سنت به تهاجم و بحران هویت در جوامع خود بدهد؛ بلکه هنوز در مرحله سلفیت باقی بوده و یا اینکه در نقطه مقابل، در نوعی سکولاریزم متجددانه متوقف شده است.

نگاه نحله‌هاي فكري غرب به مبانی نظری وعملی انقلاب اسلامی

ازجمله نگاه های خاصی که در برخی نظریه سازی های غرب ، پیرامون انقلاب اسلامی وجود دارد ، این است که برخی از نحله های فکری در غرب، هر چند انقلاب اسلامی را انقلابی ممتاز و جدا از مبانی مدرنیته و عالم غربی می بینند؛ ولی در نهایت، پیامد و سیاست و اهدافی را به انقلاب نسبت  می دهند که در چشم انداز دایره غرب و مدرنیته دیده شود. در حقیقت در این نظریات، نوعی پارادوکس میان مبانی نظری و عملی، در مورد انقلاب اسلامی جستجو می گردد و از نظر عمل گرایی، آنان انقلاب اسلامی را در شرایطی می بینند که از نظر و مبانی نظری خودش جدا شده و حتی نتوانسته خود به آن جامه عمل بپوشاند.

چالش‌هاي میان نظام لیبرال دموکراسی با نظام دینی

درپایان می توان عنوان نمود که با توجه به وضع کنونی عالم و مقوله جهانی سازی و بحران در تفکر غربی و آنچه که در غرب در چالش های نظری و عملی خود بدان دچار شده است؛ نظریه پردازی های غربی، انقلاب اسلامی را در مرحله نهضت و نظام سیاسی همراهی می کنند و حتی برخی به چالشی که میان نظام لیبرال دموکراسی، با نظام دینی پیش می آید، اذعان می کنند، ولی آنان حاضر نیستند تا مرحله تمدن سازی، در مورد نظام دینی پیش بروند. این مسئله به معنای چالش جدی با غرب و اصول آن است و «جوهر افول یابنده غرب» را در بُعد تمدنی، به چالش کشیده، نوعی نظام بدیل را نشان می دهد.وضعی که در عالم جدید به وجود آمده است، عکس العملی دارد که در تاریخ ظاهر خواهد شد و عدم موفقیت غرب در تحقق آرمان های خود توجه به دین را بیشتر می کند. آینده، آینده ای است که نهضت های دینی رو به سوی آن دارند؛ پس آینده ای که نهضت های دینی به آن نوید می دهند، درست در جهت مقابل آینده ای است که مدرنیته به آن نوید می داده است. در جامعه مدرن، در نهایت دین می تواند حضور داشته باشد؛ اما صفت دینی به جامعه دادن و دین را در همه شئون جامعه، ساری و جاری ساختن امر دیگری است. در این مسیر است که در نهایت نسبت جدید، میان انسان و هستی برقرار می شود.

می دانیم در غرب جدید، ایدئولوژی های موجود همگی به «نیست انگاری» می رسند؛ لذا راه برون رفت از عالم غربی و تغییر در نسبت میان انسان و عالم، وجود ندارد؛ همچنان که این «ایسم ها» در تغییر و تحول تاریخی جدید دیگر، برای غرب، به طور عمده منشأ اثر نیستند؛ اما انقلاب اسلامی بستر مناسب، برای ظهور تفکر جدید است. از مقدمات انقلاب واقعی، تذکر نسبت به حقیقت تاریخ غالب است.

منابع:

1.جعفر پور، رشید، فرهنگ سیاسی ایران، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی/ 1390.

2.خرمشاد، محمد باقر، جزوه کارشناسی علوم سیاسی دانشگاه آزاد واحد تهران مرکز /1381 .

3. گلدستون، جک، مطالعات نظری تطبیقی و تاریخی در باب انقلاب، ترجمه محمد تقی دلفروز، تهران، انتشارات کویر/1385.

4. ملکوتیان، مصطفی، انقلاب اسلامی، نظام بین الملل و آینده غرب، فصلنامه علمی - پژوهشی مطالعات انقلاب اسلامی، شماره 20 ، بهار / 1389 .

5- شفیعی، احمد، انقلاب اسلامی از دیدگاه مقام معظم رهبری ،پرتال علوم انسانی.

6- دهقانی فیروزآبادی، سیدجلال، سیاست خارجی حمهوری اسلامی ایران،تهران، سمت / 1389.

7- محمدی ، منوچهر، برسی نظریات انقلاب در انقلاب اسلامی ورابطه با نظام جمهوری اسلامی ایران ، مجله دانشکده حقوق وعلوم سیاسی ،شماره 61،پاییز 1389.

8- عمید زنجانی ، عباسعلی ، انقلاب اسلامی وریشه های آن ، تهران: نشر کتاب سیاسی / 1374.

9- نظریه بیداری اسلامی از منظر حضرت امام خمینی وحضرت آیت الله خامنه ای(ره)، تهران: دفترحفظ نشر آثار مقام معضم رهبری / 1391.

10- مطهری، مرتضی، پیرامون انقلاب اسلامی، تهران: صدرا / 1368.

11- مطهری ، مرتضی ، پیرامون جمهوری اسلامی ، تهران: صدرا / 1368 .

12. نامدار، مظفر، امام خمینی، انقلاب اسلامی و شالوده شکلی سیطره گفتمان رسمی در حوزه سیاست، تهران: فصلنامه 15 خرداد، ش2 /1382.

13. عميد زنجاني،  عباسعلي، انقلاب اسلامي و ريشه هاي آن، تهران: نشركتاب سياسي / 1367.

14. افشار، اسدالله، نقش انقلاب اسلامي ايران درعرصه نظريه پردازي انقلاب( نقد و تبيين ریشه کاستی ها و  نارسایی  تحليل تحليل گران غربي در باره انقلاب اسلامي ايران)، تهران: الماس دانش / 1397.

دکتر اسدالله افشار

• دکتر اسدالله افشار

• ماهیت انقلاب اسلامی

• هویت ملی

• پیامدهای انقلاب اسلامی

• رهبری

• دموکراسی

• نظام دینی

• انقلاب اسلامی

• بنیادگرایی

• القاعده

• طالبان

• سلفی گری

• لیبرال دموکراسی