تربیت و پرورش فرزندان؛ مسئولیت ملی و دینی والدین

از نگاه صاحب نظران و کارشناسان؛ مسئولیت والدین منحصر به اداره زندگی مادی و مراقبت‌های جسمانی فرزندان خود نیست، پرورش‌های روحانی و ایمانی آن‌ها نیز به عهده والدین است.

پايگاه خبري تحليلي «نيک رو»، از نگاه صاحب نظران و کارشناسان؛ مسئولیت والدین منحصر به اداره زندگی مادی و مراقبت‌های جسمانی فرزندان خود نیست، پرورش‌های روحانی و ایمانی آن‌ها نیز به عهده والدین است؛ و در نظر اسلام، ادب و تربیت فرزندان از تأمین حوائج جسمانی آنان ارزنده‌تر است. به عبارت روشن‌تر و واضح‌تر پرورش صحیح فرزندان نه تنها یک مسئولیت ملی است بلکه این وظیفه مقدس روحانی، یک فرضیه اجتناب‌ناپذیر شرعی و مذهبی است. ائمه معصومین(ع) پرورش‌های اخلاقی و ایمانی فرزندان را از وظایف مسلم مذهبی والدین دانسته و خاطرنشان نموده‌اند که تربیت‌های پسندیده والدین مانند اداء یک فرضیه مذهبی موجب اجر و پاداش در پیشگاه خداوند است و پرورش‌های ناپسند مانند ترک واجب یا ارتکاب گناه ، والدین را مستحق عقاب و کیفر الهی خواهد کرد.

هدف تربیت صحیح آن است که فرزندان بشر برای زندگی توام با سعادت و خوشبختی، ساخته شوند. زندگی؛ سراسر مبارزه و مشکلات است، در راه زندگی پستی‌ها و بلندی‌ها، محرومیت‌ها و ناکامی‌ها، شکست‌ها و مصیبت‌ها، فراز و نشیب‌ها فراوان و بسیار است.

در جهان پرتلاطم و پرفتنه و پرآشوب امروز، در دنیایی که بیشتر توجه مردم به شئون مادی صرف معطوف است، در نظردانشمندان واقع‌بین جهان؛ پرورش‌های روحانی و ایمانی که منشاء پاکی و فضیلت و سرمایه بزرگ خوشبختی و سعادت است ارزش بسیاری دارد و این دانشمندان به چنین تربیت‌هایی به دیده تکریم و احترام ویژه‌ای می‌نگرند.

والدین جوان جامعه ما با عنایت به مسئولیت ملی و شرعی خویش، می‌بایست متوجه پرورش ایمان و اخلاق در فرزندان خود باشند و در این زمینه کمال جدیت و کوشش را اعمال نمایند و در ضمن تأمین سلامت جسم و تقویت عقل و علم فرزندان‌، آنان را افرادی با ایمان و پاکدل، وظیفه ‌شناس و درستکار تربیت کنند و انجام این وظیفه بزرگ و سنگین تنها در پرتو دانایی و درستکاری والدین و مربیان فرزندان میسر و امکان پذیراست.

لازم است مسموعات و مبصرات فرزندان که از راه گوش و چشم وارد مغز او می‌شود شدیدا تحت مراقبت قرار گیرند. یک کلام زشت، یک تصویر و منظره منحرف کننده، کافی است فکر ایشان را از راه مستقیم بگرداند و برای همیشه او را از سعادت بازداشته، بدبخت و آلوده سازد!

خانواده به منزله اولین مدرسه و آموزشگاه تربیت کودک است و ایجاد شرائط مساعد در محیط خانواده به عهده پدر و مادر است. رفتار و گفتار پدران و مادران و طرز زندگی آنان؛ مبین و معیار نیک و بد خانواده و میزان پاکی و ناپاکی آن محیط است.

فرزندان بشر از همان دوران کودکی در محیط خانواده بیشتر از هر چیز و هر کس تحت تأثیر رفتار و گفتار والدین هستند. در خانواده‌ای که پدر و مادر، به وعده‌های خود وفادارند، عهدشکنی نمی‌کنند، کودک را فریب نمی‌دهند، طبعا کودکان در آن خانواده با سجیه وفاء بعهد تربیت می‌شوند و به پیمان های خود پایبند خواهند بود و برعکس در محیطی که مشهودات کودک آلوده و پلید باشد، پدر و مادر مرتکب اعمال نادرست و برخلاف فضیلت شوند قهرا کودک به نادرستی خو گرفته و با همان وضع ناپسند تربیت می‌شود.

البته به این نکته نیز باید دقت داشت که علاوه برخانواده، آموزشگاه و کوی و برزن دو عامل نیرومند در پایه گذاری شخصیت و ساختن خلق و خوی فرزندان بشر است و آدمی خواه ناخواه تحت تأثیر این سه محیط مقتدر قرار دارد ولی محیط اجتماعی که آخرین کلاس ساختن اخلاق و شخصیت آدمی است به مراتب قویتر از آن سه محیط است.

از دیدگاه روانشناسان و دانشمندان علوم تربیتی کشش‌های اجتماعی به اندازه‌ای نیرومند و توانا است که عموم مردم باستثناء افراد بزرگ و نوابغ از تمام مقرراتش پیروی می‌کنند و بدون اندیشه و فکر، خویشتن را با آداب و سنن آن منطبق می‌سازند. محیط نیرومند اجتماع قادر است به آسانی فرزندان بشررا همرنگ خود نماید و صفات و خلقیات خانوادگی آنان را که هم آهنگ روش‌های اجتماعی نیست به دست فراموشی بسپارد. حضرت علی(ع) می‌فرماید: «شباهت اخلاقی مردم به محیط اجتماعی و مقتضیات زمان خودشان بیشتر از شباهت به صفات خانوادگی و خلقیات پدران آن‌ها است.[1]»

قدرت اجتماع نه تنها در امور سطحی زندگی و روی رفتار و گفتار عادی فرد اثر می‌گذارد و می تواند نیک و بدها را در نظرش دگرگون جلوه دهد بلکه محیط اجتماعی قادر است تا اعماق جان افراد نفوذ کند و بر روی عقاید مذهبی و افکار ایمانی آنان نیز مؤثر واقع شود و سرانجام، از راه حق و حقیقت منحرفشان سازد.

ناگفته نماند که البته وراثت و تربیت دو قدرت نیرومند و دو عامل مؤثر در پی ریزی صفات اخلاقی و ایجاد شخصیت آدمی است. نه می‌توان در مقابل قدرت غرائز، تربیت را بی اثر دانست و نه می@شود به اتکاء نیروی تربیت، غرائز را نادیده گرفت بلکه هر یک از آن‌ها در ساختن خلق و خوی انسان سهم قابل ملاحظه‌ای دارد. تمایلات انسانی و غرائز طبیعی به منزله پایه‌های اساسی است که تربیت بر روی آن‌ها بنا می‌شود. یا به عبارت دیگر، تربیت عبارت از تعدیل خواهش‌های طبیعی و تنظیم کیفیت بهره برداری از نیروهای غریزی است.

نگارنده با این یادداشت مختصر که با الهام از اندیشه صاحب نظران نگارش نموده معتقد است و باور دارد؛ تربیت صحیح و ثمربخش، آن تربیتی است که بر اساس بیم و امید استوار باشد. یعنی آن کس که در معرض تعلیم و تربیت قرار می‌گیرد باید احساس کند که در مقابل انجام وظیفه، شایسته پاداش است و در برابر تخلف از وظیفه، استحقاق کیفر دارد. امید به پاداش آدمی را به انجام وظایف و تکالیف مقرره تشویق و دلگرم می‌کند و به فعالیتش می‌افزاید و ترس از مجازات وی را از تخلف و سرپیچی از مقررات باز می‌دارد. خوف بیش از رجاء مایة یأس و ناامیدی و امید بیش از بیم باعث غرور و لاابالیگری است.

کارشناسان تعلیم و تربیت از آزمایش‌های دقیق روانی به این نتیجه رسیده‌اند که امید به پاداش بیش از ترس از کیفر، آدمی را به یادگیری وا می‌دارد و تشویق بیش از توبیخ موجبات پیشرفت علمی و تربیتی را فراهم می‌آورد. باشد که با آگاهی و علم و بینش و دلسوزی نسلی را تربیت و وارد اجتماع سازیم که جامعه از وجودش به سعادت نایل آید و حضورش باعث تحکیم پیوند دوستی و محبت و آرامش میان انسان‌ها گردد تا همه انسان‌های در جامعه قانون محور با رعایت حقوق قانونی و در کنار هم با یک رنگی و با صلح و صفا و به دور از کینه‌ها، نفرت‌ها، بغض‌ها، دشمنی‌ها و... زندگی شرفتمدانه و مسالمت آمیزی داشته باشند. به طور قطع کارکرد تربیت صحیح اگر جز این باشد به بیراهه رفته و نسلی و جامعه ای را به تباهی کشانده ایم و باید همه پاسخگو باشیم.

دکتر اسدالله افشار