پیام امام حسن عسگری(ع) به روزگار ما

مقدمه: امامی که در محاصره، آینده را ساخت

پايگاه خبری تحليلی «نيک رو»، شهادت امام حسن عسکری(ع) تنها یادآور فقدان مظلومانه یکی از فرزندان پیامبر اکرم(ص) نیست؛ این حادثه، نقطه‌ای حساس در تاریخ اندیشه و حیات سیاسی ـ اجتماعی تشیع است. امام یازدهم در دوره‌ای به امامت رسید که خلافت عباسی، بیش از هر زمان دیگری از نفوذ اجتماعی، معنوی و سیاسی خاندان پیامبر(ص) بیمناک بود. سامرا برای امام عسکری(ع) تنها محل اقامت نبود؛ شهری نظامی و امنیتی بود که حضور آن حضرت در آن، عملاً با مراقبت دائمی حکومت همراه شد.
اما عظمت امام در این است که حکومت توانست حرکت جسمانی او را محدود کند، ولی نتوانست رسالت او را محاصره نماید.
امام حسن عسکری(ع) در شرایطی به امامت رسید که عمر تاریخی آن حضرت کوتاه و فضای سیاسی به‌شدت بسته بود؛ اما مأموریتی که بر دوش داشت، بسیار فراتر از دوران حیات خویش بود. او باید جامعه شیعه را برای مرحله‌ای آماده می‌کرد که در آن، دسترسی عمومی به امام ممکن نبود. از این رو، می‌توان دوران امامت آن حضرت را یکی از مهم‌ترین دوره‌های «مدیریت گذار» در تاریخ تشیع دانست؛ گذاری از عصر حضور آشکار امام به عصر غیبت.
از همین منظر، برای شناخت امام عسکری(ع) نباید تنها به فضائل، کرامات، عبادت و مصائب ایشان بسنده کرد. باید پرسید: امامی که در محاصره بود، چگونه جامعه‌ای را مدیریت کرد؟ چگونه شبکه ارتباطی شیعیان را حفظ نمود؟ چگونه برای آینده‌ای ناشناخته زمینه‌سازی کرد؟ و چگونه در لحظه شهادت، رشته امامت را بدون گسست به امام پس از خود سپرد؟
این پرسش‌ها ما را به حقیقتی بزرگ می‌رساند: امام حسن عسکری(ع) فقط امامِ زمان خویش نبود؛ یکی از معماران بزرگ آینده تاریخ امامت بود.

۱. سامرا؛ شهری برای کنترل امام

امام حسن عسکری(ع) بخش مهمی از زندگی خود را در سامرا گذراند؛ شهری که مرکز حکومت عباسی و به‌شدت نظامی بود. لقب «عسکری» نیز در پیوند با همین محیط نظامی و اقامت آن حضرت در آن منطقه شناخته شده است.
حضور امام در چنین فضایی تصادفی نبود. حکومت عباسی می‌دانست که امامان شیعه صرفاً عالمانی منزوی نیستند. آنان در میان مردم نفوذ معنوی داشتند، شبکه‌ای از پیروان در مناطق مختلف جهان اسلام داشتند و سخن و رفتارشان می‌توانست بر نگرش عمومی اثر بگذارد.
از این رو، راهبرد حکومت، محدودکردن ارتباط امام با جامعه بود.
احضار، مراقبت، محدودیت رفت‌وآمد، کنترل ارتباطات و فشارهای سیاسی، بخشی از شرایطی بود که امام عسکری(ع) با آن روبه‌رو بود. اما همین واقعیت، یک نکته بسیار مهم را آشکار می‌کند:
قدرت سیاسی هنگامی که از نفوذ معنوی یک شخصیت بیمناک می‌شود، نخست می‌کوشد ارتباط او با جامعه را قطع کند.
ولی امام عسکری(ع) اجازه نداد حصر جغرافیایی به حصر فکری و اجتماعی تبدیل شود.

۲. سیاست در محاصره؛ قدرتی که با دیوارهای سامرا محدود نشد

یکی از مهم‌ترین ابعاد زندگی امام حسن عسکری(ع)، شیوه مدیریت جامعه شیعه در شرایط اختناق است.
وقتی ارتباط مستقیم دشوار شد، سازمان وکالت و نمایندگان مورد اعتماد امام اهمیت بیشتری پیدا کردند. ارتباط با شیعیان از مسیرهایی صورت می‌گرفت که هم امکان انتقال پیام و مسائل شرعی و اجتماعی را فراهم می‌کرد و هم خطر شناسایی و سرکوب را کاهش می‌داد.
این شیوه، صرفاً یک روش ارتباطی نبود؛ تمرینی تاریخی برای اداره جامعه‌ای بود که در آینده باید بدون دسترسی مستقیم به امام زندگی می‌کرد.
امام عسکری(ع) به شیعیان می‌آموخت که جامعه دینی نباید تمام حیات خود را به ارتباط فیزیکی و مستقیم با رهبر الهی وابسته کند. جامعه باید از نظر فکری، اخلاقی، اعتقادی و سازمانی به مرحله‌ای برسد که بتواند در شرایط دشوار، هویت خود را حفظ کند.
از این منظر، محدودیت‌های عصر امام عسکری(ع)، با وجود همه تلخی‌هایش، به زمینه‌ای برای بلوغ تاریخی جامعه شیعه تبدیل شد.
امام در محاصره بود، اما جامعه را برای روزی آماده می‌کرد که محاصره‌ای بزرگ‌تر ــ یعنی غیبت ــ در پیش بود.

۳. امام عسکری(ع)؛ معمارِ بزرگ گذار از حضور به غیبت

شاید مهم‌ترین مأموریت تاریخی امام حسن عسکری(ع) همین باشد.
جامعه شیعه قرن‌ها با حضور امامان معصوم(ع) زیسته بود. مردم می‌توانستند امام را ببینند، به او مراجعه کنند، پرسش‌های خود را مطرح کنند و پاسخ بگیرند. اما اکنون مرحله‌ای تازه در تاریخ فرا می‌رسید.
اگر جامعه بدون آمادگی وارد این مرحله می‌شد، امکان بروز سرگردانی، اختلاف و انشعاب بسیار زیاد بود.
امام عسکری(ع) در سال‌های کوتاه امامت خود، این آمادگی را ایجاد کرد.
تقویت شبکه وکالت، تربیت و اعتمادسازی نسبت به نمایندگان، مدیریت ارتباطات غیرمستقیم، تبیین جایگاه امامت و آماده‌سازی خواص برای پذیرش شرایط جدید، همه را می‌توان در چارچوب یک راهبرد بزرگ‌تر فهم کرد: ساختن جامعه‌ای که بتواند در دوران غیبت، ایمان خود را حفظ کند.
از این منظر، امام عسکری(ع) را می‌توان «امامِ گذار» نامید؛ امامی که رسالتش فقط اداره زمان حال نبود، بلکه آماده‌سازی آینده بود.
این نکته برای امروز نیز درس بزرگی دارد.
مدیریت واقعی فقط حل مسئله امروز نیست؛ مدیریت واقعی یعنی ساختن ظرفیت لازم برای مسئله‌ای که هنوز فرا نرسیده است.

۴. راز بزرگِ شهادت؛ امامت هرگز بی‌جانشین نماند

اکنون به نقطه‌ای می‌رسیم که عمق اعتقادی و معنوی شهادت امام عسکری(ع) آشکار می‌شود.
در منطق شیعه، امامت یک منصب اداری یا سیاسی نیست که پس از رحلت یا شهادت امام، جامعه مدتی بدون رهبر الهی باقی بماند و سپس جانشینی برای او تعیین شود. امامت، استمرار حجت الهی در زمین است.
از همین رو، شهادت امام حسن عسکری(ع) به معنای پایان یک رشته نیست؛ آغاز مرحله‌ای تازه از همان رشته هدایت است.
فرزند آن حضرت، حضرت حجت بن الحسن(عج)، امام دوازدهم است و امامت ایشان پس از شهادت پدر استمرار می‌یابد.
در اینجا تعبیر زیبایی که می‌توان از منظر اعتقادی به آن اندیشید، این است که:
در نظام هدایت الهی، مرگ یک حجت به معنای بی‌حجتی زمین نیست.
امام عسکری(ع) به شهادت می‌رسد، اما امامت متوقف نمی‌شود.
امام یازدهم از میان مردم می‌رود، اما حجت خدا باقی می‌ماند.
عصر حضور آشکار پایان می‌گیرد، اما عصر دیگری از امامت آغاز می‌شود.
و همین پیوستگی، یکی از بنیادی‌ترین پیام‌های اعتقاد به امامت است: هدایت الهی، حتی در تاریک‌ترین مقاطع تاریخ، دچار خلأ نمی‌شود.
این همان حقیقتی است که در لحظه شهادت امام عسکری(ع)، معنا و اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند: برای مؤمن، پایان یک زندگی الهی، پایان راه هدایت نیست.

۵. چرا حکومت عباسی از «آینده» امام عسکری(ع) بیم داشت؟

اگر فقط به زندگی امام عسکری(ع) نگاه کنیم، ممکن است شدت فشار حکومت عباسی را صرفاً یک دشمنی شخصی با امام تلقی کنیم؛ اما مسئله عمیق‌تر از این بود.
حکومت عباسی با یک شخصیت منفرد مواجه نبود؛ با استمرار یک جریان فکری و اعتقادی مواجه بود.
در باور شیعی، امامت پس از امام عسکری(ع) به فرزند او حضرت مهدی(عج) می‌رسید؛ شخصیتی که مهدویت در اندیشه اسلامی، جایگاهی بسیار گسترده دارد.
از این رو، مسئله ولادت، شناسایی، حفظ جان و انتقال امر امامت به نسل بعد، برای امام عسکری(ع) اهمیتی استثنایی پیدا کرد.
آن حضرت باید از یک سو حقیقت امامت فرزندش را برای افراد شایسته و مورد اعتماد آشکار می‌کرد و از سوی دیگر، جان او را در برابر دستگاهی حفظ می‌کرد که احتمالاً در صورت شناسایی، خطری جدی متوجه او می‌ساخت.
اینجا بار دیگر سیاست و معنویت به یکدیگر می‌رسند.
امام عسکری(ع) حقیقت را پنهان نکرد؛ اما آن را بی‌محابا نیز در معرض نابودی قرار نداد.
این، یکی از ظریف‌ترین درس‌های سیره سیاسی آن حضرت است: میان شجاعت و تدبیر، میان حقیقت‌گویی و حفظ مصلحت، میان آرمان و واقعیت باید توازن برقرار کرد.

۶. امام عسکری(ع) و جهان بحران‌زده امروز

شاید پرسش اساسی امروز این باشد: زندگی امام حسن عسکری(ع) چه نسبتی با انسان قرن بیست‌ویکم دارد؟
جهان امروز از بحران‌های سیاسی، جنگ، خشونت، بی‌اعتمادی، بحران اخلاق، فرسایش سرمایه اجتماعی، فردگرایی افراطی و نوعی سرگشتگی معنوی رنج می‌برد. انسان امروز با وجود قدرت شگفت‌انگیز فناوری، در بسیاری از پرسش‌های بنیادی زندگی همچنان با اضطراب آینده مواجه است.
در چنین جهانی، سیره امام عسکری(ع) چند پیام بزرگ دارد.
نخست آنکه محدودیت، مساوی با ناتوانی نیست.
امام در محاصره بود، اما اثرگذار ماند.
دوم آنکه بحران نباید انسان را از ساختن آینده غافل کند.
امام می‌دانست زمانه‌اش دشوار است، اما تمام نگاهش را به دشواری امروز محدود نکرد؛ برای فردای جامعه شیعه برنامه داشت.
سوم آنکه امید حقیقی با واقع‌بینی منافات ندارد.
امام عسکری(ع) شرایط دشوار سیاسی را می‌شناخت، اما دشواری زمانه را دلیل دست‌کشیدن از رسالت نمی‌دانست.
چهارم آنکه جامعه سالم، جامعه‌ای است که برای دوران بحران از پیش ظرفیت ساخته باشد.
امام در شرایط عادی منتظر بحران نماند؛ در همان روزهای فشار، جامعه را برای دوران دشوارتر آماده کرد.
و پنجم، مهم‌تر از همه، اینکه:
تاریکی تاریخی، به معنای پایان آینده نیست.

۷. از سامرا تا ظهور؛ میراث ماندگار امام عسکری(ع)

امام حسن عسکری(ع) عمر چندان بلندی نداشت؛ دوران امامتش نیز کوتاه بود. اما عظمت شخصیت‌های الهی را نمی‌توان با تعداد سال‌های زندگی سنجید.
گاهی انسانی در دهه‌ها زندگی، اثر اندکی بر تاریخ می‌گذارد؛ و گاهی شخصیتی در سال‌هایی کوتاه، مسیری را برای قرن‌ها ترسیم می‌کند.
امام عسکری(ع) از این جنس بود.
او جامعه‌ای را در شرایط اختناق تحویل گرفت و آن را برای عصر غیبت آماده کرد.
او در محاصره بود، اما اندیشه‌اش محاصره نشد.
او تحت مراقبت بود، اما ارتباطش با جامعه مؤمنان قطع نشد.
او فرصت چندانی برای حضور اجتماعی نداشت، اما برای آینده‌ای بسیار دورتر از عمر خویش برنامه‌ریزی کرد.
و هنگامی که به شهادت رسید، رشته امامت گسسته نشد.
این شاید بزرگ‌ترین درس زندگی امام حسن عسکری(ع) باشد: انسان مؤمن نباید مأموریت خویش را با طول عمر، وسعت امکانات یا شدت محدودیت‌های زمانه اندازه بگیرد؛ باید ببیند در همان فرصت و شرایطی که در اختیار اوست، چه آینده‌ای می‌تواند بسازد.

خاتمه: شهادتی که پایان نبود

شب شهادت امام حسن عسکری(ع)، در نگاه نخست شب فقدان است؛ اما در عمق اعتقاد شیعی، این شب تنها شب فقدان نیست.
امام یازدهم به شهادت می‌رسد، اما حجت خدا باقی است.
عصر حضور پایان می‌گیرد، اما امامت پایان نمی‌یابد.
دسترسی مستقیم دشوار می‌شود، اما رشته هدایت گسسته نمی‌گردد.
و از دل همان تاریکی، امیدی تاریخی سر برمی‌آورد که قرن‌هاست در جان مؤمنان زنده است: امید به ظهور حضرت مهدی(عج) و تحقق عدالت در مقیاس جهانی.
شاید پیام امام حسن عسکری(ع) برای روزگار ما همین باشد:
اگر زمانه در محاصره‌مان گرفت، رسالت‌مان را فراموش نکنیم؛ اگر راه‌ها بسته شد، حقیقت را رها نکنیم؛ اگر آینده مبهم شد، از ساختن آن دست نکشیم؛ و اگر جهان در تاریکی فرو رفت، باور کنیم که تاریکی هرگز آخرین فصل تاریخ نیست.
امام حسن عسکری(ع) در سامرا زندگی کرد و به شهادت رسید؛ اما میراث او در سامرا متوقف نشد.
او برای امروز زندگی نکرد؛ برای آینده انسان مؤمن نیز رسالت داشت.
و چه زیباست که در شب شهادت آن امام مظلوم، از خدا بخواهیم در روزگار غیبت، تنها منتظر ظهور نباشیم؛ بلکه با اصلاح خویش، حفظ ایمان، عدالت‌خواهی، اخلاق، مسئولیت‌پذیری و ساختن جامعه‌ای شایسته، از منتظران واقعی آن حضرت باشیم.
سلام بر امام حسن عسکری(ع)،
آن امامِ محاصره‌شده‌ای که محاصره‌اش کردند،
اما نتوانستند آینده‌ای را که او برای آن آماده می‌کرد، محاصره کنند.
در چنین جهانی، پیام امام عسکری(ع) این است:
بحران، مجوز تسلیم نیست؛ محدودیت، پایان رسالت نیست؛ و تاریکی، دلیل نبودن آینده نیست.
امام عسکری(ع) در محاصره بود، اما مأیوس نبود.
تنها بود، اما بی‌پشتوانه نبود.
محدود بود، اما منفعل نبود.
دسترسی به او دشوار بود، اما اندیشه‌اش در جامعه جریان داشت.
و عمرش کوتاه بود، اما مأموریتش تاریخی و بلندمدت بود.
این شاید یکی از بزرگ‌ترین درس‌های آن حضرت برای انسان امروز باشد:
نباید مقدار زمان و امکانات خود را با مقدار اثرگذاری خویش اشتباه بگیریم.
ممکن است انسانی فرصت اندکی داشته باشد، اما همان فرصت اندک را چنان درست به کار گیرد که قرن‌ها پس از او، آثارش ادامه پیدا کند.
از سامرا تا امروز؛ امیدی که در تاریکی خاموش نمی‌شود
امام حسن عسکری(ع) به ما می‌آموزد که وظیفه انسان مؤمن، تضمین پیروزی فوری نیست؛ حفظ حقیقت، تربیت انسان، سازمان‌دهی امید و آماده‌کردن آینده است.
او می‌دانست که دوران بعدی، دوران متفاوتی خواهد بود. بنابراین به جای آنکه تمام توان خود را صرف مقابله‌ای مستقیم و پرهزینه کند، جامعه را برای مرحله بعد آماده ساخت.
این برای امروز ما درس بزرگی دارد:
گاهی بزرگ‌ترین پیروزی آن نیست که دشمن را همین امروز شکست دهیم؛
بلکه آن است که اجازه ندهیم دشمن آینده ما را نیز تصاحب کند.
امام عسکری(ع) آینده را حفظ کرد.
و شاید همین‌جاست که معنای عمیق «امامت» آشکار می‌شود:
امام فقط رهبر روزگار خویش نیست؛ پاسدار پیوستگی هدایت در طول تاریخ است.
و چه زیباست که شهادت امام حسن عسکری(ع) را از این منظر بنگریم:
شبِ شهادت یک امام، در منطق الهی، شبِ پایان نیست؛ شبِ تولد یک امید تاریخی است.
امام یازدهم می‌رود، اما حجت خدا باقی است.
دوران حضور پایان می‌یابد، اما هدایت پایان نمی‌یابد.
غیبت آغاز می‌شود، اما وعده پایان تاریخ همچنان زنده است.
و این شاید ماندگارترین پیام امام حسن عسکری(ع) برای انسان امروز باشد:
اگر آسمان هدایت را نمی‌بینیم، به معنای آن نیست که هدایت از جهان رفته است؛ گاهی باید در تاریکی، ایمان خود را به طلوعی که هنوز ندیده‌ایم حفظ کنیم.
شهادت مظلومانه امام حسن عسکری(ع)، این حجت بزرگ الهی، برهمه دلدادگان خاندان پیامبر(ص) تسلیت باد.
و چه دعای زیبایی است که در چنین شبی از خدا بخواهیم: ما را از نسلی قرار دهد که در عصر غیبت، غایب از حقیقت نباشیم.