تحلیل معارفی، عرفانی و اجتماعی دعای روز هشتم ماه مبارک رمضان

دعای روز هشتم؛ ترسیم نقشه معماری جامعه سالم

متن دعای روز هشتم ماه مبارک رمضان 

پايگاه خبري تحليلي «نيک رو»، اللهُمَّ ارْزُقْنی فیهِ رَحْمَةَ الْأَیتامِ، وَاطْعامَ الطَّعامِ، وَافْشآءَ السَّلامِ، وَصُحْبَةَ الْکرامِ، بِطَوْلِک یا مَلْجَا الْأمِلینَ.

ترجمه: خدایا در این ماه مهربانی بر یتیمان و خوراندن طعام، سلام گفتن گسترده، همنشینی بزرگان را روزیم کن، به قدرتت ای پناه آرزومندان.

بیان اهمیت و فضیلت یتیم نوازی، ترسیم بهترین روش یتیم نوازی، بیان فضیلت اکرام و اطعام، مفهوم شناسی سلام و تبیین کارکردهای آن، لزوم دقت در انتخاب دوست و همنشین و توصیف قدرت و نعمت های خداوند از جمله مهمترین نکات دعای روز هشتم ماه مبارک رمضان به شمار می آید.

 دعای روز هشتم، دعای «ساختن جامعه از مسیر ساختن دل»

رمضان، ماه بازسازی درون و بازآفرینی جامعه است؛ ماهی که در آن، انسان نه تنها با خویشتن خویش مواجه می‌شود، بلکه نسبت خود را با خدا، خلق، تاریخ و آینده نیز بازتعریف می‌کند. دعای روز هشتم، دعای «ساختن جامعه از مسیر ساختن دل» است؛ دعایی که از دل یتیم آغاز می‌شود و به ساخت تمدن ختم می‌گردد.

ماه مبارک رمضان، مدرسه بازسازی انسان و جامعه است. هر دعا در این ماه، حلقه‌ای از یک زنجیره تربیتی ـ تمدنی است که از اصلاح درون آغاز می‌شود و به اصلاح ساختارهای اجتماعی می‌انجامد. دعای روز هشتم، نقشه راهی برای «ساخت جامعه بر مدار رحمت» ارائه می‌کند؛ جامعه‌ای که عدالت در آن با کرامت همراه است، اقتصاد با ایثار پیوند دارد، زبان عمومی آن زبان امنیت و مودت است، و نخبگانش در حلقه کریمان تربیت می‌شوند.

در شرایط امروز ایران ـ در میانه فشارهای اقتصادی، جنگ شناختی، چالش‌های فرهنگی و تحولات منطقه‌ای ـ این دعا صرفاً یک ذکر عبادی نیست؛ بلکه منشور احیای سرمایه اجتماعی و بازسازی عقلانیت جمعی است.

در شرایط امروز ایران و جهان ـ در میانه جنگ شناختی، بحران‌های اقتصادی، شکاف‌های اجتماعی و تحولات ژئوپلیتیک منطقه ـ این دعا صرفاً یک ذکر عبادی نیست؛ بلکه منشوری برای بازسازی اخلاق عمومی، تقویت سرمایه اجتماعی و احیای عقلانیت تمدنی است.

در این دعا، چهار رکن اساسی جامعه سالم ترسیم شده است: رحمت به یتیمان، اطعام، افشای سلام، و مصاحبت با کریمان؛ و همه این‌ها در پرتو «طَول» و قدرت الهی معنا می‌یابد.

۱. تحلیل واژگانی ـ مفهومی

الف)« رَحْمَه الْأَیتامِ»

«یتیم» از ریشه «یُتم» به معنای بی‌پناهی و انفراد در زمان نیاز است. در لغت عرب، یتیم کودک فاقد پدر است؛ اما در منطق اخلاقی قرآن، هر انسان محروم از پشتوانه حمایتی، مصداقی از یُتم اجتماعی است.

راغب اصفهانی در مفردات الفاظ القرآن، یتم را فقدان تکیه‌گاه در زمان احتیاج می‌داند. بنابراین، یتیم تنها یک وضعیت خانوادگی نیست؛ بلکه یک وضعیت ساختاری در جامعه است.

«رحمت» از ریشه «ر-ح-م» به معنای رقّت قلبی منتهی به احسان عملی است. تفاوت آن با شفقت در این است که رحمت به کنش می‌انجامد. پس «رحمت بر یتیم» یعنی حمایت کرامت‌محور، نه ترحم تحقیرآمیز. 

«رحمت بر یتیم» یعنی: نه فقط ترحم عاطفی، بلکه حمایت مؤثر، عزت‌بخش و ساختارساز.

بنابراین، یتیم صرفاً یک وضعیت خانوادگی نیست؛ یک وضعیت وجودی است.

یتیم‌نوازی در نگاه مفسران و عارفان

یک) دیدگاه علامه طباطبایی

در تفسیر آیه «فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ» (ضحی/ ۹) در المیزان تصریح می‌کند: قهر یتیم فقط آزار بدنی نیست، بلکه هر نوع تحقیر روحی و تضییع کرامت انسانی را شامل می‌شود.(المیزان فی تفسیر القرآن، ج۲۰، ص۳۴۰، قم: دفتر انتشارات اسلامی)

بنابراین، رحمتِ مأمورٌبه در دعا، صرف صدقه مالی نیست؛ بلکه پاسداشت کرامت اجتماعی یتیم است.

دو)دیدگاه فخر رازی

در تفسیر آیه اطعام (انسان/ ۸) می‌نویسد: ذکر «یتیم» پس از «مسکین» نشان می‌دهد که قرآن بر آسیب‌پذیری روانی یتیم تأکید ویژه دارد.(مفاتیح الغیب، ج۳۰، ص۲۴۴، بیروت: داراحیاء التراث العربی)

او تأکید می‌کند که اطعام، نشانه عبور از خودمحوری است.

سه) نگاه عرفانی ابن‌عربی

در الفتوحات المکیه یتیم را به «نفسِ بی‌مربی» تفسیر می‌کند و می‌گوید: نفس اگر تحت ولایت عقل و شریعت قرار نگیرد، یتیمِ حقیقت است.(الفتوحات المکیه، ج۲، ص۵۴۳، بیروت: دارصادر)

در این نگاه، رحمت به یتیم بیرونی مقدمه تربیت یتیم درونی است.

ب)«اطعام الطعام»

اطعام از ریشه «طَعْم» به معنای چشاندن است؛ یعنی دیگری را در نعمت حیات شریک کردن. اطعام در قرآن شاخص صدق ایمان معرفی شده است: «وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَیَتِيمًا وَأَسِيرًا» (انسان/ ۸)

اطعام در این منطق، عبور از خودمحوری و تمرین ایثار است. اطعام در این آیه، از سر محبت و ایثار است؛ نه از سر فخر یا ترحم.

اطعام در نگاه حکمت اسلامی

یک) تحلیل ملاصدرا

در تفسیر آیه اطعام در تفسیر القرآن الکریم می‌نویسد:اطعام، تجلی اسم «رزّاق» در وجود انسان است؛ بنده در لحظه انفاق، مظهر فعل الهی می‌شود.(تفسیر القرآن الکریم، ج۷، ص۳۱۲، قم: بیدار)

پس اطعام، صرف کنش اقتصادی نیست؛ مشارکت در فعل الهی است.

دو) امام خمینی(ره)

در شرح چهل حدیث ذیل بحث بخل می‌نویسد:ریشه بسیاری از مفاسد اجتماعی، بخل و حبّ دنیا است و علاج آن، تمرین انفاق است.(چهل حدیث، ص۱۶۵، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸)

پ) «افشآءَ السَّلام»

«افشاء» از ریشه «فَشْو» به معنای گستراندن و آشکار ساختن است.

«سلام» از ریشه «س-ل-م» به معنای سلامت، صلح و امنیت است.

سلام در فرهنگ اسلامی صرفاً یک تحیت لفظی نیست؛ اعلام تعهد به امنیت‌بخشی است.

به تعبیر علامه طباطبایی در المیزان، سلام، اعلام نفی هرگونه تهدید از سوی گوینده است.

افشای سلام در سنت نبوی و حکمت علوی

الف) پیامبر اکرم(ص) فرمودند:«أَفْشُوا السَّلَامَ بَیْنَكُمْ تَحَابُّوا»(صحیح مسلم، کتاب الایمان، حدیث ۵۴)

سلام، مولّد محبت است.

ب) در حکمت ۲۵۲، امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند: «مَن لَانَت كَلِمَتُه وَجَبَت مَحَبَّتُه» سلام، نرم‌کردن کلام است؛ و نرم‌کلامی، سرمایه اجتماعی می‌آفریند.

ت) «صُحبةَ الکرام»

«صحبت» از ریشه «صَحِبَ» به معنای ملازمت مستمر است؛ نه همراهی گذرا.

«کِرام» جمع «کریم» است؛ و کرم در لغت به معنای «شرافت همراه با بخشندگی» است.

تفاوت «کریم» با «سخی» در این است که سخی فقط بخشنده است؛ اما کریم، شریف و باوقار و اهل مروت است.

صحبت به معنای ملازمت مستمر است و «کریم» به کسی گفته می‌شود که شرافت، سخاوت و بزرگواری در او جمع است. تفاوت کریم با صرفاً بخشنده در جامعیت فضیلت اوست.

صحبه الکرام در نگاه حکمای اخلاق

یک) ابن‌مسکویه

در تهذیب الاخلاق تصریح می‌کند: نفس انسانی به شدت از همنشین اثر می‌پذیرد و معاشرت بد، اخلاق فاضله را می‌زداید.(تهذیب الاخلاق، ص۹۰، بیروت: دارمکتبةالحیاة)

دو) فیض کاشانی

در المحجة البیضاء می‌نویسد: مصاحبت صالحان، نفس را به تدریج هم‌رنگ آنان می‌کند؛ چنان‌که آهن در مجاورت آتش، سرخ می‌شود.(المحجة البیضاء، ج۱، ص۱۷۴، قم: جامعه مدرسین)

دعای روز هشتم بر«اصلاح رابطه انسان با دیگران» استوار است (رحمت، اطعام، سلام، مصاحبت)، به تعبیر دیگر: این دعا علاوه براصلاح مناسبات اجتماعی مترصد ساخت زیرساخت های جامعه بشری براساس اصول و موازین اخلاقی  است. 

ث)«بِطَوْلِک»

«طَول» به معنای قدرت همراه با نعمت گسترده است؛ یعنی تحقق این فضائل بدون امداد الهی میسر نیست.

۲. تحلیل الهیاتی و قرآنی

الف) یتیم در قرآن

قرآن کریم بیش از ۲۰ بار به مسئله یتیم پرداخته است. در سوره ضحی، خداوند به پیامبر می‌فرماید:«أَلَمْ یَجِدْكَ یَتِيمًا فَآوَى» (ضحی/ ۶) یعنی پیامبر خود تجربه یُتم دارد؛ پس جامعه ایمانی باید جامعه‌ای پناه‌دهنده باشد.

ذیل آیه «فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ» در المیزان تصریح می‌کند که قهر یتیم شامل هر نوع تحقیر کرامت انسانی است (المیزان، ج۲۰، ص۳۴۰، قم: دفتر انتشارات اسلامی).

امیرالمؤمنین علی(ع) در وصیت‌نامه خود تأکید می‌کنند:«اللهَ اللهَ فِی الْأَیْتَامِ، فَلَا تُغِبُّوا أَفْوَاهَهُمْ» (نهج البلاغه، نامه ۴۷).

در مفاتیح الغیب اطعام یتیم را نشانه خلوص ایمان می‌داند (ج۳۰، ص۲۴۴، بیروت: داراحیاء التراث العربی).

ب) اطعام و اسم رزّاق

اطعام را تجلی اسم «رزّاق» در وجود انسان معرفی می‌کند (تفسیر القرآن الکریم، ج۷، ص۳۱۲، قم: بیدار).

در چهل حدیث انفاق را درمان بخل و ریشه بسیاری از مفاسد اجتماعی می‌داند (ص۱۶۵، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸).

در سوره ماعون، یکی از نشانه‌های تکذیب‌کننده دین، بی‌اعتنایی به یتیم و اطعام نکردن مسکین معرفی شده است.

پس اطعام، معیار صدق ایمان است. 

پ) افشای سلام

فرمودند: «أَفْشُوا السَّلَامَ بَیْنَكُمْ تَحَابُّوا» (صحیح مسلم، کتاب الایمان، حدیث ۵۴).

در نیز نرم‌کلامی موجب وجوب محبت معرفی شده است (حکمت ۲۵۲).

ت) مصاحبت کریمان

در المحجة البیضاء اثرپذیری نفس از همنشین را قانون اخلاقی می‌داند (ج۱، ص۱۷۴، قم: جامعه مدرسین).

در تهذیب الاخلاق بر نقش تعیین‌کننده معاشرت در شکل‌گیری فضائل یا رذائل تأکید می‌کند (ص۹۰، بیروت: دارمکتبةالحیاة).

۳. تحلیل عرفانی ـ تربیتی

یتیم را نفس بی‌مربی می‌داند که بدون هدایت عقل و شریعت سرگردان می‌ماند (الفتوحات المکیه، ج۲، ص۵۴۳، بیروت: دارصادر).

در این نگاه، رحمت بر یتیم بیرونی، تمرین درمان یتیم درونی است.

اطعام، شکستن بت نفس است.

سلام، تمرین تواضع و نفی برتری‌طلبی است.

مصاحبت کریمان، انتقال نور اخلاقی است.

۴. تحلیل اجتماعی ـ تمدنی

دعای روز هشتم، نقشه‌ای چهارضلعی برای ساخت جامعه سالم ترسیم می‌کند؛ جامعه‌ای که ستون‌های آن بر عدالت اجتماعی، امنیت اقتصادی، سرمایه اجتماعی و سلامت نخبگانی استوار است. این دعا، اخلاق فردی را مستقیماً به معماری تمدنی پیوند می‌زند.

الف) رحمت بر یتیم؛ بنیان عدالت اجتماعی

هر جامعه‌ای میزان تمدن خود را در نحوه برخورد با ضعیف‌ترین اعضایش نشان می‌دهد. یتیم در این دعا، نماد اقشار بی‌پناه و فاقد پشتوانه قدرت است؛ کودک بی‌سرپرست، خانواده آسیب‌دیده، کارگر بی‌صدا، و حتی نسلی که در طوفان جنگ شناختی بی‌پناه مانده است.

رحمت بر یتیم به معنای طراحی سازوکارهای کرامت‌محور در سیاست‌گذاری اجتماعی است؛ نه صرفاً اعانه‌های مقطعی. اگر کرامت یتیم حفظ شود، عدالت اجتماعی نهادینه می‌شود؛ اما اگر تحقیر و بی‌اعتنایی رواج یابد، شکاف طبقاتی به شکاف امنیتی تبدیل خواهد شد.

از منظر جامعه‌شناسی دینی، بی‌توجهی به یتیم به فروپاشی اعتماد عمومی می‌انجامد، زیرا مردم عدالت را نخست در رفتار با محرومان می‌سنجند.

ب) اطعام؛ ستون امنیت اقتصادی

اطعام در سطح فردی یک فضیلت اخلاقی است، اما در سطح تمدنی شاخص «امنیت غذایی» و «عدالت توزیعی» است. جامعه‌ای که در آن بخشی از مردم از حداقل معیشت محروم باشند، در معرض ناآرامی‌های پنهان و آشکار قرار می‌گیرد.

اطعام در منطق قرآنی صرفاً سیر کردن شکم نیست؛ بلکه مشارکت در جریان رزق الهی است. بنابراین، یاست‌های اقتصادی که به تمرکز ثروت و تضعیف طبقات متوسط و ضعیف بینجامد، با روح این دعا ناسازگار است.

در شرایط امروز ایران، اطعام می‌تواند به معنای:

  * تقویت نظام حمایتی کارآمد،
  * مقابله با رانت و فساد،
  * اصلاح سازوکارهای توزیع منابع،

و توجه ویژه به امنیت غذایی اقشار آسیب‌پذیر باشد.

پ) افشای سلام؛ زیرساخت سرمایه اجتماعی

سلام در این دعا، صرف یک تعارف لفظی نیست؛ اعلام امنیت متقابل است. جامعه‌ای که در آن افراد نسبت به یکدیگر احساس تهدید کنند، گرفتار فرسایش سرمایه اجتماعی می‌شود.

افشای سلام یعنی گسترش ادبیات احترام، کاهش خشونت کلامی، پرهیز از تحقیر و برچسب‌زنی. در فضای جنگ شناختی، دشمن نخست زبان جامعه را آلوده می‌کند؛ زیرا تخریب زبان، مقدمه تخریب اعتماد است.

سلام، زبان مودت را احیا می‌کند و مودت، پیش‌شرط همکاری جمعی است. بدون سرمایه اجتماعی، هیچ برنامه اقتصادی یا سیاسی به ثمر نمی‌نشیند.

ت) صحبه الکرام؛ ضامن سلامت نخبگانی و عقلانیت سیاسی

هر تمدنی به نخبگان خود شکل می‌گیرد. اگر کریمان ـ یعنی صاحبان فضیلت، عقلانیت و شرافت ـ به حاشیه رانده شوند و میدان در اختیار فرصت‌طلبان و چاپلوسان قرار گیرد، انحراف ساختاری رخ می‌دهد.

مصاحبت با کریمان یعنی:

مشورت با اهل تقوا و تخصص،

ترجیح صداقت بر تملق،

و پیوند قدرت با اخلاق.

در سطح حکمرانی، این فراز دعا یادآور ضرورت پالایش حلقه‌های تصمیم‌سازی است. تاریخ نشان می‌دهد سقوط تمدن‌ها غالباً از درون حلقه‌های نخبگانی آغاز شده است، نه از هجوم بیرونی.

5.کارکردهای راهبردی دعای روز هشتم در سیاست، اقتصاد، عدالت و عرصه بین‌الملل

دعای روز هشتم را می‌توان «منشور سیاست رحمت‌محور» نامید؛ زیرا هر یک از مفاهیم آن، قابلیت ترجمه به یک اصل حکمرانی دارد.

الف) تأثیر در سیاست: اخلاق‌مندسازی قدرت

«صحبه الکرام» در سطح سیاسی به معنای پالایش حلقه‌های تصمیم‌سازی است.

قدرت اگر از کرامت جدا شود، به ابزار سلطه تبدیل می‌شود؛ اما اگر با کرم و شرافت همراه گردد، به خدمت عمومی تبدیل خواهد شد.

در اندیشه سیاسی اسلامی، از جمله در نامه ۵۳ (عهدنامه مالک اشتر)، معیار گزینش کارگزاران، تقوا، تجربه و امانت معرفی شده است. این دقیقاً همان ترجمه سیاسی «صحبة الکرام» است.

اثر عملی این اصل در سیاست امروز ایران می‌تواند چنین باشد:

تقدم شایسته‌سالاری بر سهم‌خواهی جناحی

ترجیح منافع ملی بر رقابت‌های فرسایشی

کاهش ادبیات تخریبی در فضای سیاسی

«افشای سلام» نیزدر سیاست داخلی به معنای کاهش تنش‌های ساختگی و تقویت گفت‌وگوی ملی است. جامعه‌ای که زبان سیاست در آن آلوده به تحقیر و انگ‌زنی شود، دچار فرسایش مشروعیت خواهد شد.

ب) تأثیر در اقتصاد: گذار از اقتصاد سودمحور به اقتصاد کرامت‌محور

«اطعام الطعام» در سطح تمدنی، نظریه عدالت توزیعی را تقویت می‌کند. اقتصاد صرفاً سازوکار تولید ثروت نیست؛ بلکه سازوکار توزیع کرامت است.

در این نگاه:

امنیت غذایی بخشی از امنیت ملی است؛

مقابله با احتکار و رانت، مصداق عملی اطعام عادلانه است؛

حمایت هدفمند از اقشار آسیب‌پذیر، ترجمه سیاستی رحمت است.

ذیل آیات انفاق در المیزان تأکید می‌کند که انفاق، تعدیل طبیعی ثروت در جامعه ایمانی است (المیزان، ج۲، ص۳۹۱).

اگر اطعام به یک فرهنگ عمومی تبدیل شود، فاصله طبقاتی کاهش می‌یابد و نارضایتی‌های انباشته مهار می‌شود.

پ) تأثیر در عدالت اجتماعی: کرامت به جای ترحم

«رحمه الأیتام» در حوزه عدالت، فراتر از حمایت مالی است؛ بلکه ایجاد ساختارهای فرصت برابر است. عدالت در این دعا، عدالت کرامت‌محور است.

در جامعه‌ای که یتیم (نماد بی‌پناه) احساس تحقیر کند، اعتماد عمومی فرو می‌ریزد.

اما اگر کرامت حفظ شود، عدالت اجتماعی از یک شعار به تجربه زیسته تبدیل می‌شود.

این اصل می‌تواند در سیاست‌گذاری عمومی چنین ترجمه شود:

تقویت بیمه‌های اجتماعی

دسترسی برابر به آموزش و درمان

مبارزه ساختاری با فساد اداری

ت) اثر داخلی: بازسازی سرمایه اجتماعی

سرمایه اجتماعی، مهم‌ترین پشتوانه ثبات ملی است.

افشای سلام، رحمت به ضعیفان و مصاحبت کریمان، سه ضلع مثلث اعتماد عمومی هستند.

در شرایط جنگ شناختی و فشار رسانه‌ای خارجی، آنچه کشور را حفظ می‌کند، صرفاً ابزار سخت نیست؛ بلکه انسجام نرم است.

سلام، زبان مودت را احیا می‌کند.

اطعام، احساس هم‌سرنوشتی می‌آفریند.

رحمت، شکاف‌ها را ترمیم می‌کند.

ث) اثر در جامعه بین‌المللی: دیپلماسی رحمت

دعای روز هشتم می‌تواند مبنای «دیپلماسی کرامت‌محور» باشد.

۱. افشای سلام در سطح بین‌المللی یعنی ترجیح گفت‌وگو بر تنش‌افزایی.

۲. اطعام در مقیاس جهانی یعنی مشارکت فعال در کمک‌های بشردوستانه.

۳. رحمت به یتیمان، در عرصه جهانی یعنی دفاع از ملت‌های مظلوم.

در جهانی که تصویرسازی رسانه‌ای نقش تعیین‌کننده دارد، کشوری که اخلاق عمومی آن بر رحمت استوار باشد، از سرمایه نمادین بالاتری برخوردار خواهد بود.

قدرت نرم، محصول اخلاق عمومی است.

ج) نسبت این دعا با تحولات منطقه‌ای

در فضای پرتنش منطقه غرب آسیا، انسجام داخلی مهم‌ترین عنصر بازدارندگی است.

اگر جامعه‌ای از درون دچار بی‌اعتمادی و شکاف شود، فشار خارجی مؤثرتر خواهد بود.

دعای روز هشتم، نسخه‌ای برای تقویت انسجام درونی است:

با عدالت، شکاف اقتصادی کاهش می‌یابد؛

با سلام، قطبی‌سازی فروکش می‌کند؛

با صحبة الکرام، تصمیمات عقلانی‌تر می‌شود.

۵. تطبیق با شرایط امروز ایران

  * در بستر جنگ شناختی، افشای سلام یعنی بازسازی اعتماد عمومی.
  * در بحران اقتصادی، اطعام یعنی اصلاح ساختارهای توزیع و مقابله با فساد.
  * در حکمرانی، صحبة الکرام یعنی ترجیح تخصص و تقوا بر تملق و جناح‌زدگی.
  * در عدالت اجتماعی، رحمت بر یتیم یعنی سیاست‌گذاری کرامت‌محور.

نکات برجسته پایانی

الف) دعای روز هشتم یک دستگاه منسجم برای ساخت جامعه ارائه می‌کند:

  * با رحمت به یتیم، عدالت اجتماعی شکل می‌گیرد؛
  * یتیم‌نوازی شاخص تمدن است، نه صرف صدقه؛
  * اطعام، معیار امنیت اقتصادی است؛
  * با افشای سلام، سرمایه اجتماعی تقویت می‌گردد؛
  * افشای سلام، سرمایه‌ساز اعتماد عمومی است؛
  * با مصاحبت کریمان، عقلانیت سیاسی و سلامت نخبگانی تضمین می‌شود.
  * تحقق این منظومه بدون «طَول» الهی ممکن نیست. 
  * جامعه‌ای که یتیم در آن تحقیر شود، فرو می‌پاشد.
  * جامعه‌ای که سلام در آن کم‌رنگ شود، امنیت روانی از دست می‌رود.
  * جامعه‌ای که کریمان منزوی شوند، میدان به فرصت‌طلبان می‌رسد.

ب)دعای روز هشتم در نگاه مفسران و عارفان:

  * کرامت‌محور است (طباطبایی)
  * ضدّ خودمحوری است (رازی)
  * تربیت‌گر نفس است (ابن‌عربی)
  * مظهر اسم رزاق است (ملاصدرا)
  * درمان بخل اجتماعی است (امام خمینی)
  * تولیدکننده محبت عمومی است (سنت نبوی)
  * ضامن سلامت نخبگانی است (فیض و ابن‌مسکویه)

اگر این ارکان در هر جامعه‌ای استوار شود، آن جامعه در برابر فشارهای بیرونی، جنگ شناختی و بحران‌های اقتصادی مقاوم خواهد بود.

منابع:

1-قرآن کریم.

2- طباطبایی، محمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.

3- رازی، فخرالدین. مفاتیح الغیب. بیروت: داراحیاء التراث العربی.

4- صدرالدین شیرازی (ملاصدرا). تفسیر القرآن الکریم. قم: بیدار.

5- خمینی، روح‌الله. چهل حدیث. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸.

6- فیض کاشانی. المحجة البیضاء. قم: جامعه مدرسین.

7- ابن مسکویه. تهذیب الاخلاق. بیروت: دارمکتبةالحیاة.

8- ابن عربی. الفتوحات المکیه. بیروت: دارصادر.

9- مسلم نیشابوری. صحیح مسلم. بیروت: داراحیاء التراث العربی.

10- نهج البلاغه. قم: دارالهجره.

دکتر اسدالله افشار