بعثت پیام‌آور نور

پايگاه خبري تحليلي «نيک رو»، زمانی که حضرت محمد (ص) در سن 40 سالگی از سوی خداوند به پیامبری مبعوث شد، جامعه‌ عربستان در بدترین وضعیت اخلاقی و رفتاری قرار داشت و مردم آن جامعه در انحطاط کامل اعتقادی به سر می‌بردند. این جامعه آن‌قدر از ارزش‌های متعالی فاصله گرفته بود که خداوند عنوان «جاهلیت» را به آن داد. جاهلیت در اینجا به معنای عدم برخورداری از سواد و دانش و خواندن و نوشتن نیست، هرچند که بی‌سوادی نیز مقدمه سایر عقب‌ماندگی‌ها هست. در اینجا جاهلیت به معنای عدول یک جامعه از همه ارزش‌ها و اعتقادات و اخلاقیات و روحیات متعالی و معنوی است. جامعه‌ای که شرک، کفر، ظلم، قتل، تجاوز به حقوق دیگران، غارتگری، فساد و فحشا، درگیری و جنگ و خشونت، استثمار و بهره‌کشی، اختلاف فاحش طبقاتی و سایر رذایل از ویژگی‌های آن است. به علت دور شدن مردم آن زمان از توحید و خداپرستی، وضعیت جامعه به این شدت تنزل پیداکرده بود.
حضرت علی علیه‌السلام در جمله‌ای کوتاه این وضعیت را ترسیم می‌کند:
 بَعَثَهُ حِينَ لَا عَلَمٌ قَائِمٌ وَ لَا مَنَارٌ سَاطِعٌ وَ لَا مَنْهَجٌ وَاضِحٌ
[هنگامی او را برانگیخت که نه نشانه‌ای برپا و نه مناره‌ای رخشان و نه برنامه‌ای روشن وجود داشت].
(نهج‌البلاغه خطبه 196، ترجمه استاد ولی)
امام علی علیه‌السلام در سخن خود اشاره دارند که خداوند، رسول خدا صلوات‌الله علیه را فرستاد در حالی که هیچ نشانه‌ای برپا نبود.
 امام علیه‌السلام از کلمه «علم» یعنی همان نشانه استفاده کرده‌اند. درباره کاربرد واژه «علم» توضیح زیر می‌تواند معنای آن را بیش‌تر روشن کند.
امام (عليه‌السلام) هنگامى که مى‌خواهد دورانى را که در زمان‌هاى گذشته جادّه‌هاى بيابانى و کوهستانى، مانند امروز روشن نبود، البتّه شاهراه‌ها به علت عبور و مرور زياد مشخص بود؛ ولى راه‌هاى فرعى نامشخص بود براى اينکه مسافران راه‌ها را گم نکنند روزها نشانه‌هايى به صورت ستون و مانند آن در جاى جاى جاده از ابتدا تا مقصد قرار مى‌دادند که آن را «علم» مى‌ناميدند و شب‌ها چراغى بالاى آن روشن مى‌کردند و به اين جهت نام منار به خود گرفت»، بنابراين اگر نشانه روزانه و چراغ شبانه و شاهراه واضح نبود، احتمال گمراهى رهروان راه بسيار زياد بود.  
(پایگاه اینترنتی مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل بیت علیهم السلام، زمان انتشار: 27/1/1396)
امام علی (ع) در سه جمله کوتاه و پرمغز و پرمعنا وضعیت آن جامعه را در هنگام بعثت پیامبر اسلام (ص) بیان می‌کند. می‌فرماید: خداوند پیامبر را هنگامی برانگیخت که هیچ نشانه‌ای بر پا نبود. «لاعَلَم قائم» «عَلَم» به معنای پرچم و یا نشانه است و در اینجا می‌تواند مقصود امام علی (ع) همه نشانه‌های یک جامعه متعالی از قبیل صداقت، پاک‌دامنی، عدالت، پرستش خدای یکتا، انصاف، برادری، امنیت، رعایت حقوق دیگران، اعتقادات ناب الهی و ... باشد. حضرت با ذکر این جمله می‌خواهد بیان کند که همه نشانه‌های یک جامعه متعالی و توحیدی از بین رفته بود.
امام در ادامه با جمله‌ای مشابه که کاربرد این نوع سبک از ویژگی‌های نهج‌البلاغه است و به فصاحت و بلاغت آن کمک شایانی می‌کند می‌فرماید: «ولا منار ساطع» هیچ مناره‌ای درخشان نبود. منار اسم مکان از کلمه نور است یعنی محلی که نور بروز و ظهور می‌کند. به گلدسته مسجد «مناره» گفته می‌شود یعنی محلی که در آن نور توحید و یگانگی خداوند می‌درخشد و به‌اصطلاح، مؤذن با پخش ندای ملکوتی اذان، نور توحید را می‌پراکند. طبق سخن امام علی (ع)، هر نوع اعتقاد، ارزش و رفتارهایی که جلوه‌گاهی از نور و روشنی و هدایت است به خاموشی گراییده بود و از درخشندگی افتاده بود. به معنای دیگر تمامی راه‌هایی که روشنگر زندگی انسان‌ها در مسیر تاریکی جهل و گمراهی باشد به افول گراییده و از نورافشانی بازایستاده بودند. در ادامه حضرت می‌فرماید: «و لا منهج واضح» هیچ برنامه روشنی وجود نداشت. منهج از کلمه «نهج» گرفته ‌شده و به معنای راه آشکار و روشن یا راه گشاد روشن هست که به معنای یک برنامه جامع برای زندگی بشر نیز به کار می‌رود. امام در این بخش باز هم به تاریک بودن فضای زندگی در دوران قبل از بعثت اشاره می‌کند، جامعه‌ای که تمامی راه‌های رسیدن به سعادت و خوشبختی در آن از بین رفته و مسیر روشن هدایت به تاریکی گراییده بود، حق در زیر انبوه جهالت‌ها پنهان مانده بود و حقیقت انسانیت محو شده بود. انبوه جهالت‌ها و رذالت‌ها همچون پرده‌ای بر تمامی ابعاد جامعه سایه افکنده بود و روزنه‌ای از امید و پاکی در جامعه باقی نگذاشته بود.
در چنین جامعه‌ای که شرارت و پستی و بی‌اعتقادی از سراپای آن می‌بارید پیامبر یکه و تنها با رسالتی که خداوند در شب 27 رجب بر دوش او گذاشت ردای انجام مأموریت را بر دوش افکند و در مدت کوتاهی توانست از جامعه جاهلی جزیره‌العرب، انسان‌هایی بسازد که در تاریخ نمونه‌ آن را کم داریم. بعثت پیامبر اسلام نقطه عطف تاریخ بشریت است و به تعبیر امام راحل (ره) هیچ روزی به‌پای آن نمی‌رسد و این‌گونه است که بعثت در تاریخ اسلام جایگاه ویژه‌ای دارد و وظیفه‌ همه مسلمانان هست که با رویکرد به اهداف بعثت تلاش نمایند تا جامعه‌ای متعالی و منطبق به آموزه‌های قرآنی بسازند.

دکتر نصرالله شفیعی

• دکتر نصرالله شفیعی

• بعثت پیام‌آور نور

• بعثت

• پیامبر