به مناسبت شب بیست و یکم ماه رمضان؛ شب شهادت حضرت علی(ع)

حضرت علی(ع)؛ مظلوم و شهید عدالت

دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند

واندر آن ظلمت شب آب حیاتم دادند

چه مبارک سحری بود و چه فرخنده شبی

آن شب قدر که این تازه براتم دادند

پايگاه خبري تحليلي «نيک رو»، امیر مومنان نمونه درخشان یک انسان کامل بود و به تعبیری انسانیت و معنویت با تمام ابعاد وجودی آن در وجود ایشان تجلی داشت و بعد از پیامبر اکرم (ص) کسی این مقدار از اوصاف پسندیده را در خود جمع نکرده بود.

برای وجود مبارک امام علی(ع) اوصاف زیادی مثل مروت، کرامت، مردانگی، شجاعت و شرافت و ... را برمی شمارند اما آن چه این روزها درباره ابعاد شخصیتی ایشان برجسته می‌شود اوج بروز عواطف انسانی است.همچنان که در تاریخ نقل شده امیرمومنان حتی تحمل خلخال درآوردن از پای یک زن یهودی را که در پرتو حکومت اسلامی زندگی می‌کرد، برنمی‌تابید و می‌فرمود اگر انسان به دلیل این ماجرا دق کند، حق دارد.امشب شب شهادت چنین انسان والا مقامی است که دنیا تا دنیا است به او در همه ابعاد و در تمام عرصه ها مدیون و بدهکار است و امروز خلای وجودی و آموزه های این بزرگوار شدیدا احساس می شود تا جایی که دنیا در معرض نابودی کامل از جنبه های مادی و معنوی قرار گرفته و انسان ها، گرفتار سگان و گرگ های درنده خوی بی صفت متجاوز به حریم انسانیت شده اند در چنین شبی نگارنده از علی(ع) می گوید از شهادت و از شخصیت این انسان خارق العاده الهی. باشد که مقبول افتد.

چگونگی شهادت امیرالمؤمنین علی(ع)

زمانی که امام علی(ع) آماده می شد تا به سوی صفین حرکت کرده و جنگ جدیدی را با معاویه آغاز کند، صبحگاه نوزدهم ماه مبارک رمضان سال40 هجری توسط شقی ترین انسانها، عبدالرحمان بن ملجم مرادی مجروح شده و سه روز بعد در 21 رمضان به شهادت رسید. 

بنا به نقل ابن سعد ، سه نفر از خوارج با نام های عبد الرحمان بن ملجم ، برک بن عبد الله تمیمی و عمرو بن بکیرتمیمی ، در مکه با یکدیگر قرار گذاشتند تا امام علی (ع) ، معاویه و عمرو بن عاص را بکشند . عبد الرحمان به کوفه آمده و با دوستان خارجی خود دید و بازدید می کرد . یک بار به دیدارگروهی از طایفه«تیم الرباب » رفت. در آنجا زنی را با نام «قطام بنت شجنة بن عدی » دید که پدر و برادرش در نهروان کشته شده بود. ابن ملجم او را خواستگاری کرد. زن مهر خویش را سه هزار (دینار!) و قتل امام علی (ع) قرار داد. ابن ملجم گفت که از قضا برای همین به کوفه آمده است . (1) او چندی شمشیر خویش را به زهر آلوده کرده و با همان، ضربتی بر سر امام زد که به دلیل عمیق بودن زخم و سمی بودن شمشیر، امام را به شهادت رساند. گفته شده که ابن ملجم آن شب را در خانه اشعث بن قیس بوده است. (2) 

روایات متعددی حکایت از آن دارد که امام در مدخل ورودی مسجد (در درون مسجد) مورد حمله ابن ملجم واقع شده است . (3) در نقل های دیگری آمده است که امام در حال بیدار کردن مردم برای نماز بود که مورد حمله قرار گرفت. (4) منابع موجود تاریخی بیشتر اشاره به نقل نخست کرده اند. در برابر روایات دیگری وجود دارد که زمان حمله ابن ملجم را وقتی می داند که امام مشغول نماز بوده است. در نقلی از میثم تمار آمده است که امام نماز صبح را آغاز کرده و در حالی که یازده آیه از سوره انبیاء خوانده بود ابن ملجم با شمشیر ضربتی بر سر امام زد. (5) در نقل دیگری از یکی از نوادگان جعده بن هبیره- که این جعده فرزند ام هانی بوده و گاهی بجای آن حضرت نماز می خوانده و در برخی نقل ها آمده که پس از ضربت خوردن امام، او جلو آمده و نماز را ادامه داد- گفته شده است که وقتی ابن ملجم ضربه را زد که امام در نماز بود . (6) شیخ طوسی نیز روایتی نقل کرده است که همین مطلب را تایید می کند. (7)  متقی هندی نیز روایت نقل کرده که ضمن آن آمده است که ابن ملجم زمانی ضربت خود را فرود آورد که امام سرش را از سجده برداشت . (8)  نقل دیگری از ابن حنبل (9) که همان را ابن عساکر(10) نیز روایت کرده از همین مطلب را تایید می کند. ابن عبد البر می گوید : در این که آیا ابن ملجم در نماز ضربت را زده یا قبل از آن و نیز این که امام در آن هنگام کسی را جانشین خود کرده یا خود تمام کرده، اختلاف است. بیشتر بر آنند که آن حضرت جعده بن هبیره را بجای خود گذاشت تا نماز را تمام کند. (11) 

علی(ع) ازآسیب آن زخم در سن شصت وپنج یا شصت وسه به اختلاف روایات در21 رمضان 40 هجري وفات یافت . جنازه علی(ع) را پسرانش شبانه دفن کردند و از بیم خوارج و دیگر دشمنان قبرش را پنهان کردند و بنا به روایت شیعه بعدها امام جعفرصادق (ع) درزمان خلافت منصور عباسی در سال ۱۳۵ق. برای نخستین بار مکان قبر را در نجف آشکار ساخت ومحل آن را به شیعیان نشان داد.(12)

در شمائل علی(ع) نوشته اند(13) که متوسط القامه و فراخ شانه بود با بازوانی پیچیده و درشت و ساق های باریک و او را «اَلاَنزَعُ البَطِین» می خواندند؛ چهره اش گندمگون بود با ریشی بزرگ و سفید و لبی غالباً متبسّم و خندان . علی(ع) مردی به تمام معنی کلمه دیندار و مسلمان بود ، تبعیض و انحراف از دین در دستگاه او راه نداشت و بدین جهت دنیاطلبان با او خوش نبودند اما مسلمانان واقعی که فضائل و مکارم فراوانش را می دیدند او را به حدّ پرستش دوست می داشتند و بی جهت نیست که نام علی(ع) یکی از نام های مقدس اسلام است. (14) 

2- وصایاي علي (ع) 

روایاتی از امام علی(ع) نقل شده است که سفارش‌های وی به فرزندانش درباره چگونگی غسل ، کفن، نماز و تدفین اوست. (15) او به فرزندانش سفارش نموده است که مدفن وی را پنهان نمایند. (16) 

پس از ضربت خوردن وی توسط ابن ملجم ، به فرزندانش حسن و حسین(ع) چنین سفارش نمود :

شما را سفارش می‌کنم به ترسیدن از خدا، و این که دنیا را مخواهید هر چند دنیا پی شما آید، و دریغ مخورید بر چیزی از آن که به دستتان نیاید، و حق را بگویید و برای پاداش -آن جهان- کار کنید، و با ستمکار در پیکار باشید و ستمدیده را یار.

شما و همه فرزندانم و کسانم و آن را که نامه من بدو رسد، سفارش می‌کنم به ترس از خدا و آراستن ونظم در کارها، و آشتی با یکدیگر، که من از جدّ شما(ص) شنیدم که می‌گفت : «آشتی دادن میان مردمان بهتر است از نماز و روزه سالیان.» خدا را ! خدا را ! درباره یتیمان ، آنان را‌گاه گرسنه و‌گاه سیر مدارید، و نزد خود ضایعشان مگذارید. و خدا را! خدا را! همسایگان را بپایید که سفارش شده پیامبر شمایند، پیوسته درباره آنان سفارش می‌فرمود چندان که گمان بردیم برای آنان ارثی معین خواهد نمود. و خدا را! خدا را! درباره قرآن مبادا دیگری بر شما پیشی گیرد در رفتار به حکم آن. و خدا را! خدا را! درباره نماز، که نماز ستون دین شماست. و خدا را! خدا را! در حق خانه پروردگارتان، آن را خالی مگذارید چندان که در این جهان ماندگارید، که اگر -حرمت- آن را نگاه ندارید به عذاب خدا گرفتارید. و خدا را! خدا را! درباره جهاد در راه خدا به مال هاتان و به جان هاتان و زبان هاتان! بر شما باد به یکدیگر پیوستن و به هم بخشیدن. مبادا از هم روی بگردانید، و پیوند هم را بگسلانید. امر به معروف و نهی از منکر را وامگذارید که بدترین شما حکمرانی شما را بر دست گیرند! آن‌گاه دعا کنید و از شما نپذیرند. پسران عبدالمطلب! نبینم در خون مسلمانان فرو رفته اید - و دست ها را بدان آلوده- و گویید امیر مؤمنان را کشته‌اند! بدانید جز کشنده من نباید کسی به خون من کشته شود.

بنگرید! اگر من از این ضربت او مردم ، او را تنها یک ضربت بزنید و دست و پا و دیگر اندام او را مبرید که من از رسول خدا(ص) شنیدم می‌فرمود : «بپرهیزید از بریدن اندام مرده هر چند سگ دیوانه باشد.» (17)

3- آثار علي (ع) 

الف- نهج البلاغه

مشهورترین اثر گردآوری شده از سخنان و نوشته‌های امام علی(ع) کتاب نهج البلاغه است که سید رضی از علمای قرن چهارم هجری آنها را جمع آوری کرده است. نهج البلاغه، پس از قرآن، مقدس‌ترین متن دینی شیعه و برجسته‌ترین متن ادبی عرب است. این کتاب در سه بخش شامل خطبه‌ها و نامه‌ها و برخی از سخنان کوتاه امام علی(ع) است که در موقعیت های گوناگون بیان فرموده یا برای افراد مختلف نوشته است :

خطبه‌ها شامل ۲۳۹ خطبه است و از نظر زمانی به سه بخش تقسیم می‌شود : 

 الف / قبل ازحکومت .    ب/ در هنگام خلافت .    ج / بعد از خلافت.

 نامه‌ها شامل ۷۹ نامه است و تقریباً تمام آنها در زمان خلافت آن حضرت نوشته شده‌اند.

کلمات قصار یا قصار الحکم شامل ۴۸۰ کلام است.

برخی از شرح های نهج البلاغه، عبارتند از: شرح ابن میثم بحرانی، شرح ابن ابی الحدید معتزلی، شرح محمد عبده، شرح محمدتقی جعفری، شرح فخررازی، منهاج البراعه خویی و شرح نهج البلاغه از محمد باقر نواب لاهیجانی. (18)

با توجه به اینکه «نهج البلاغه» ، برگزیده سخنان امام(ع) است و نه همه آن ها، از این‌رو ، برخی از محققان درپی گردآوری همه سخنان وی برآمده‌اند که این کتاب ها اصطلاحاً مستدرکات نهج البلاغه نامیده می‌شوند.

ب- غرر الحکم و درر الکلم

غرر الحکم و دررالکلم به همت عبدالواحد بن محمد تمیمی آمُدی از علمای قرن پنجم هجری جمع آوری شده است . در غرر الحکم حدود ۱۰۷۶۰ سخن از امام(ع) به صورت الفبایی در موضوعات: روایات اعتقادی، روایات عبادی، روایات اخلاقی، روایات سیاسی، روایات اقتصادی و روایات اجتماعی، گرد آمده است.(19)

ج-دستور معالم الحکم و ماثور مکارم الشیم

دستور معالم الحکم و ماثور مکارم الشیم، توسط قاضی قضاعی جمع آوری شده است.

او از علمای شافعی مذهب قرن 6 قمری است و در میان اهل حدیث دارای اعتبار است ، البته برخی قاضی را شیعه قلمداد کرده‌اند.(20) 

کتاب دستور معالم الحکم در ۹ باب توشته شده است : در حکمت های سودمند آن حضرت ، در سرزنش دنیا و بی‌میلی آن حضرت به آن ، در موعظه ها، در وصیت ها و نواهی ، در پاسخ های آن حضرت به پرسش ها، در کلام غریب آن حضرت ، در سخنان نادر آن حضرت ، در دعاها و مناجات آن حضرت و در شعری که از آن حضرت به دست ما رسیده است.(21)

برخی از دیگر تالیفاتی که کلام امام علی(ع) را گرد آورده است ، عبارتند از:

نثر اللآلی نوشته ابو علی فضل بن حسن طبرسی؛ 

مطلوب کل طالب من کلام امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب علیه‌السلام ، انتخاب جاحظ ، شرح رشید وطواط ؛

قلائد الحکم و فرائد الکلم گردآوری شده توسط قاضی ابو یوسف یعقوب بن سلیمان اسفراینی ؛

امثال الامام علی بن ابیطالب، سخنان و نامه‌های امام علی(ع) در کتاب صفین نصر بن مزاحم.

د- دیوان اشعارامام علی(ع)

اشعار منسوب به امام علی(ع) در یک دیوان گردآوری شده است که بارها توسط ناشران مختلف منتشر شده است. (22)

ذ- مشهورترین آثار بر جای مانده با املای امیرالمؤمنین علیه السلام

کتاب ها و رساله هایی که شاگردان و اصحاب مهم آن حضرت از سخنان و نقل حدیث وی جمع کرده اند و یا به صورت املای آن بزرگوار نگارش کرده اند ، بخش دیگری از جلوه های علمی و آثار بازمانده اسلامی او به شمار می روند. مشهورترین آثار بر جای مانده با املای امیرالمؤمنین علیه السلام عبارتند از:

1. القضایا و الاحکام، تألیف بریربن خضیر همدانی شرقی (شهید عاشورا) ؛

2. السنن و الاحکام والقضایا، تألیف ابورافع ابراهیم بن مالک انصاری (م 40) ؛

3. قضایا امیرالمؤمنین، تألیف عبدالله بن ابی رافع؛

4. کتابی در فنون فقه، تألیف علی بن ابی رافع؛

5. کتابی در نکات حیوانات، تألیف ربیعه بن سمیع ؛

6. کتاب میثم بن یحیی تمّار کوفی (م 60) ؛

7. کتاب الدیات ، تألیف ظریف بن ناصح و... که در برخی ، منابع به نام ها و عناوین دیگر یاد شده اند.(23)

نکات پایانی

1-علی(ع)مظلوم است، شهید عدالت است، او شهیدانحراف و ضلالت و گمراهی و نفاق است، علی(ع)که خود قرآن ناطق است و «تجسم نماز» و «عین نماز» توسط دستگاه تبلیغاتی فرزند ابوسفیان و هندجگر خوار به بی دینی و بی نمازی متهم می شود. علی (ع)مظلوم است که در دوران حکومت حدود ۴ ساله اش ۳جنگ داخلی جمل، صفین و نهروان بر او تحمیل می شود، آن هم به پرچم داری و دسیسه های نهان و آشکار معاویه همان فرزند ابوسفیان و هند، همان پدر یزید، همان که امروز جولانی های تروریست پس از تصرف سوریه در مسجد بزرگ اموی با او عهد و بیعت تازه کردند. علی(ع) شهید رمضان و شهید محراب است و تنها خدا می داند  که چه سری در شهادت مولا در رمضان و هنگامه شب های قدر است اما شواهد و قراین و احادیث و روایات و تجربه تاریخی و بشارت های الهی، نوید پیروزی حق بر باطل و گسترش اسلام ناب محمدی(ص)و غلبه جنود الرحمان بر جنودالشیطان می دهد، معرفت، ایمان، توکل، مقاومت، ایثار، اتحاد و همبستگی و بصیرت لازمه تحقق کامل پیروزی حق بر باطل است. (24) 

2- امام علی‌(ع) با احیای نظام سیاسی امامت تلاش کرد از حقوق سیاسی و اجتماعی مستضعفین دفاع کند و آنها را مجددا در رأس همه چرخه‌های تصمیم سازی‌های سیاسی و اجتماعی قرار دهد. اقدام مهم دیگر امام علی‌(ع) دفاع از حق آزادی بیان برای تمام افراد جامعه بود، به‌صورتی که خوارج در مسجد کوفه آزادانه نه‌فقط نظر خود را بیان می‌کردند که حتی به امام علی(ع) اعتراض و حتی توهین می‌نمودند و در همان حال مطمئن بودند حقوقی که از بیت‌المال می‌گرفتند، قطع نخواهد شد. اقدام بزرگ دیگر امام علی‌(ع) برقراری عدالت به‌معنی مساوات در جامعه بود، به‌گونه‌ای که وقتی بیت‌المال را بین مردم تقسیم کرد، سهم خودش و غلامش با هم برابر شد. کدام‌یک از ما چنین سطحی از عدالت را تاب می‌آوریم؟ آیا این عدالت را کسانی‌که در رانت‌خواری و دریافت حقوق‌های نجومی و پاداش‌های فرانجومی سابقه و به آنها علاقه دارند، تحمل می‌کنند؟ هرگز! چشم روزگار کجا و کی می‌تواند به آسانی شاهد تولد یک علی‌ابن‌ابیطالب(ع) دیگر باشد، هرچند که ما امروز بیش از همیشه به وجود او محتاجیم؟ (25) 

۳- تردیدی نیست که اگر امیرمومنان در شرایط کنونی ما حیات داشتند حتما عنوان می‌کردند که اگر انسان از این مصیب جان دهد، حق دارد.امام علی(ع) یاور مظلومان و دستگیر بی‌پناهان و بیچارگان بود و علیه مستکبران جهاد می‌کرد و اگر امام در زمان ما زندگی می‌کردهمان روش رادر پیش می‌گرفت وبه دفاع از مظلومانی از زنان، مردان، کودکان و نوجوانانی می‌پرداخت که در فلسطین، لبنان، یمنُ ایران و...مصائب بسیاری را تحمل می‌کنند. (۲۶) 

4- به راستي كدام فضيلت براي يك انسان بالاتر از اينكه در كعبه‌زاده شود و در محراب مسجد با شهادت و سر بشکافته و غرق به خون به محضر حضرت دوست بار يابد. و اين چهره استثنايي با تمام اين امتيازات بي‌نظير، در زمانه خود مظلوم بود و ناشناخته، به گونه‌اي كه قصه پرغصه تنهايي خويش را با «چاه» مي‌گفت و سينه پر درد خود را به الماس «آه» مي‌سفت. آري او اول مظلوم عالم است و كدام مظلوميت بالاتر از اينكه آن درهم‌كوبنده كافران كه چكاچاك شمشيرش لرزه بر اندام دشمنان خدا مي‌افكند و تيغ آبدار و برانش از خون خائنان و منافقان سيراب مي‌شد، آن جا كه بايد از نهال نورس اسلام در برابر يورش خصم در كمين نشسته دفاع كند، خار در چشم و استخوان در گلو، از حق مسلم خويش در مي‌گذرد و با صبر و سكوتي از سر بصيرت و نه استيصال، وحدت امت پيامبر و تداوم و جاودانگي مكتب قرآن را تضمين مي‌نمايد(27) و به قول دكتر علي شريعتي: «بزرگ‌ترين تجلي علي(ع) و شهامت و فداكاري و حق‌پرستي او در اين سكوت نهفته است.»(28)  

پانویس‌ها:

1- طبقات الکبری ، ج 3، صص 38- 35 .

2- مقتل الامام امیرالمؤمنین ، ص 36، ش 13. 

3- همان ، ص 29، ش 4، ص 35، ش 12.

4- همان ، ص 28، 33، ش 11.

5- همان، ص 30، ش 5 . 

6- همان، ص 30، ش 6. 

7- الامالی، الجزء الثالث، ش 18.

8-کنز العمال ، ج 15، ص 170، طبع دوم . الامالی فی آثار الصحابه ، صص 104- 103.

9- الفضائل ، ص 38 ، ش 63 ، طبع قم .

10- ترجمه الامام علی بن ابی طالب (ع) ، ج 3 ، ص 361 ، چاپ دوم .

11- الاستیعاب ، در حاشیه الاصابه ، ج 3 ، ص 59 . جعفریان ، رسول ، تاریخ خلفاء. 

12- درباره مدفن علی(ع) اهل سنت اقوال دیگری هم دارند ، ولی ابن اثیر می گوید اصح اقوال این است که قبر در همین محلی است که امروز مزار مردم است. مفید ، ارشاد ، ص ۱۳.

13- مجلسی،  بحارالانوار، ج9، ص 2. 

14- فیاض ، علی اکبر ، (1390) ، تاریخ اسلام ، چاپ هجدهم ، مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران ، تهران. 

15- مجلسی، بحارالانوار، ج ۳۶ ، ص ۵ .

16- مجلسی، بحارالانوار،  ج ۴۲ ، ص ۲۹۰.

17- نهج البلاغه ، ترجمه سید جعفر شهیدی ، نامه ۴۷ ، صص ۳۲۰-۳۲۱.

18- ضمیری ، ص ۳۶۵-۳۶۷.

19- ضمیری ، ص ۳۷۵.

20- نوری ، ج ۳، ص ۳۶۷. 

21- قاضی قضاعی ، مقدمه کتاب.

22- رجوع کنید به : سایت سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران . 

23- آقا بزرگ طهرانی، پیشین، ج 2، ص 159 . مامقانی ، تنقیح المقال ، ج 1، نجف ، مرتضویه ، 1352 ق، ص167 . محمد بن حسن طوسی ، الفهرست ، تحقیق جواد القیومی ، قم ، نشر الفقاهه ، ص137و 86 . 

24- شجاعی؛ کوروش. جهان هستی و علی (ع). خراسان: سه شنبه 28 اسفند ماه 1403- شماره 21734  . 

25- زورق؛ محمدحسن. پناه مظلومان. جام جم: دوشنبه 24 دی ماه 1403- شماره6957  . 

۲۶- آقامیری؛ محمدرضا. نمونه کامل انسانیت. جام جم: دوشنبه 24 دی ماه 1403- شماره6957  . 

27- کوکب، محمد. علي(ع) حقيقت جاودانه. اعتماد: دوشنبه 24 دی ماه 1403- شماره   5957 . 

28- شریعتی؛ علی.  علي، مكتب، وحدت، عدالت، ص 32.  

منابع

1 . سیدرضی ، نهج البلاغه حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) ، ترجمه محمد دشتی ، قم ، مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین(علیه السلام)، 1379. 

2 . طوسی، ابوجعفر محمدبن حسن، امالی، تصحیح محمدصادق بحرالعلومی، بغداد، المکتبه الأهلیه ، 1384ق/ 1964م.

3. باقر مجلسی ، محمّد ، بحارالانوار ، تحقیق محمّدباقر بهبودی، تهران ، دارالکتب الاسلامیه، بی تا.

4. متقی ، علی بن حسام الدین ، «کنزالعمال فی سنن الاقوال والافعال» ، مؤسسه الرساله ، بیروت ، 1364.

5- بن سعد ، محمد ، طبقات الکبری ، بیروت، دارصادر، 1405ق. 

 دکتر اسدالله افشار