تحلیل جامع سیاسی، اقتصادی، امنیتی و بین‌المللی از سفر رئیس‌جمهور به قزاقستان و ترکمنستان

دیپلماسی همسایگی در بزنگاه گذار نظم جهانی

پايگاه خبري تحليلي «نيک رو»، در شرایطی که نظام بین‌الملل در حال عبور از یک نظم فرسوده تک‌قطبی به سوی ترتیبات چندقطبی و منطقه‌محور است، دیپلماسی فعال با همسایگان و قدرت‌های پیرامونی نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی راهبردی برای جمهوری اسلامی ایران محسوب می‌شود. سفر دو روزه رئیس‌جمهور ایران( آغاز سفر پنجشنبه 20آذر1404) به قزاقستان و ترکمنستان را باید در همین چارچوب کلان تحلیل کرد؛ سفری که هم‌زمان سه پیام روشن داشت:

۱) بازتعریف نقش ایران در آسیای میانه؛

۲)تثبیت سیاست همسایگی فعال و گفت‌وگومحور؛

۳) ارائه گفتمان بدیل صلح در برابر امنیت‌سازی نظامی غرب.

این سفرها صرفاً تشریفاتی نبود، بلکه حامل دستاوردهای عینی، نمادین و ساختاری در سه سطح داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی بود.

۱. پیوند راهبردی دو سفر؛ قزاقستان و ترکمنستان، دو ضلع یک نقشه واحد

اگرچه مقصدها متفاوت بودند، اما منطق حاکم بر هر دو سفر واحد بود:

  * اتصال اقتصاد ایران به شریان‌های آسیای میانه؛

  * تبدیل ایران به گره ترانزیتی شرق–غرب و شمال–جنوب؛

  * تقویت امنیت منطقه‌ای بدون مداخله قدرت‌های فرامنطقه‌ای.

قزاقستان به‌عنوان قدرت اقتصادی آسیای میانه و ترکمنستان به‌عنوان کشور محوری در انرژی و بی‌طرفی فعال، دو مکمل یکدیگر در راهبرد منطقه‌ای ایران هستند. انتخاب این دو کشور در یک بازه زمانی کوتاه، نشان‌دهنده طراحی هوشمندانه دیپلماسی منطقه‌ای دولت پزشکیان است.

۲. دستاوردهای سیاسی؛ احیای اعتماد و همگرایی منطقه‌ای

الف) قزاقستان

دیداررسمی رییس جمهورپزشکیان بارئیس‌جمهور"قاسم جومارت توقایف"[1] وامضای ۱۴ سندهمکاری، پیام روشنی از اراده سیاسی مشترک برای ارتقای روابط داشت که در ذیل به آن ها اشاره می شود:

  * همگرایی دیدگاه‌ها در مسائل منطقه‌ای؛

  * آمادگی برای ارتقای سطح تجارت تا ۳ میلیارد دلار؛

  * توسعه همکاری‌های دیپلماتیک و رسانه‌ای.

این سطح از تعامل، ایران را از یک شریک صرفاً اقتصادی به شریک سیاسی قابل اتکا برای آستانه تبدیل می‌کند.

ب) ترکمنستان

حضور در کنفرانس«صلح و اعتماد» در عشق‌آباد، فرصتی برای عرضه گفتمان صلح‌محور ایران بود.[2] پزشکیان با پرهیز از شعارزدگی، صلح را به‌مثابه یک «حق جهانی» و نه «امتیاز قدرت‌ها» بازتعریف کرد؛ موضعی که با روح سیاست بی‌طرفی ترکمنستان هم‌راستا است.

پزشکیان در بخشی ازسخنرانی خود در اجلاس «صلح و اعتماد» که با مشارکت سران و مقام‌های بلندپایه کشورهای منطقه از جمله روسیه، ترکیه، قزاقستان، ازبکستان، تاجیکستان و دیگر کشورهای آسیای میانه برگزار شد، با تأکید بر اهمیت صلح واقعی فراتر از شعار، گفت که «صلح امروز در عمل به یک امتیاز برای برخی از مناطق محدود تبدیل شده و دیگر یک حق همه‌جانبه جهانی نیست.» وی تأکید کرد که دستیابی به صلح پایدار تنها از مسیر برخورد با علل بنیادین ناپایداری همچون نابرابری، تبعیض و انحصار ممکن است و افزایش بودجه‌های نظامی یا اتحادهای دوجانبه سخت‌افزاری به‌تنهایی نمی‌تواند صلح واقعی را تضمین کند.پزشکیان همچنین خواستار تقویت همکاری‌های چندجانبه، احترام به قواعد بین‌المللی و پایبندی به منشور سازمان ملل متحد شد و تأکید کرد که توسعه روابط صلح‌آمیزمیان ملت‌ها نیازمند اعتماد وتعامل برابر است، نه یکجانبه‌گرایی یا زورگویی.

۳. دستاوردهای اقتصادی؛ عبور از تحریم با منطقه‌گرایی هوشمند

سفر به قزاقستان و ترکمنستان از منظر اقتصادی، چرخش از اقتصاد تحریم‌محور به اقتصاد اتصال‌محور است.

مهم‌ترین پیامدها:

  * تقویت کریدورهای ترانزیتی (شمال–جنوب و شرق–غرب)؛

  * افزایش نقش بنادر ایرانی در زنجیره لجستیک منطقه؛

  * گسترش همکاری‌های انرژی، حمل‌ونقل و بهداشت؛

  * کاهش هزینه مبادلات از مسیر همسایگان.

این رویکرد، اقتصاد ایران را از وابستگی به مسیرهای پرریسک جهانی به شبکه‌های امن منطقه‌ای متصل می‌کند.

۴. بُعد امنیتی؛ امنیت بومی در برابر امنیت وارداتی

یکی از مهم‌ترین لایه‌های این دو سفر، تأکید بر امنیت منطقه‌ای بدون مداخله خارجی بود.

پزشکیان صراحتاً اعلام کرد که: «افزایش بودجه‌های نظامی و اتحادهای سخت‌افزاری، صلح واقعی نمی‌آفریند.»

این موضع، در تضاد آشکار با راهبرد ناتو و آمریکا در نظامی‌سازی پیرامون روسیه، ایران و آسیای میانه است.

پیامدهای امنیتی:

این پیامدها عبارتست از:

  * تقویت همکاری‌های بومی امنیتی؛

  * کاهش نفوذ بازیگران فرامنطقه‌ای؛

  * افزایش اعتماد متقابل میان دولت‌های منطقه.

۵. دیدار با پوتین؛ تثبیت محور گفت‌وگوی راهبردی

دیدار پزشکیان با ولادیمیر پوتین در حاشیه کنفرانس عشق‌آباد، از مهم‌ترین نقاط ثقل این سفر بود.

این دیدار را باید در سه سطح تحلیل کرد:

۱. سیاسی

  * هماهنگی مواضع در قبال نظم جدید جهانی؛

  * مخالفت مشترک با یکجانبه‌گرایی غرب.

۲. اقتصادی

  * پیوند کریدورهای ترانزیتی ایران–روسیه؛

  * هم‌افزایی در برابر تحریم‌های غرب.

۳. امنیتی

  * مدیریت بحران‌های منطقه‌ای بدون مداخله خارجی؛

  * تقویت ثبات در آسیای میانه، قفقاز و غرب آسیا.

این دیدار نشان داد که ایران نه در حاشیه، بلکه در مرکز معادلات اوراسیایی حضور دارد.

۶. بازتاب بین‌المللی؛ ایران به‌مثابه بازیگر صلح‌ساز

بازتاب گسترده حضور رئیس‌جمهور ایران در کنفرانس «صلح و اعتماد»، نشان داد که تهران توانسته تصویر فعال، منطقی و گفت‌وگومحور از خود ارائه دهد؛ تصویری متفاوت از روایت‌های امنیتی‌سازی‌شده غرب.

ایران در سفر به ترکمنستان و شرکت در کنفرانس «صلح و اعتماد»:

  * صلح را از شعار به راهبرد تبدیل کرد؛

  * گفت‌وگو را جایگزین زور کرد؛

  * همکاری چندجانبه را بر اتحادهای انحصاری ترجیح داد.

جمع‌بندی / دو سفر، یک راهبرد

سفر رئیس‌جمهور پزشکیان به قزاقستان و ترکمنستان را می‌توان نمونه‌ای موفق از دیپلماسی متوازن، واقع‌گرا و آینده‌نگر دانست.

این دو سفر نشان داد که ایران:

  * همزمان به اقتصاد، امنیت و سیاست می‌اندیشد؛

  * صلح را از مسیر عدالت و گفت‌وگوی برابر دنبال می‌کند؛

  * جایگاه خود را در آسیای میانه بازتعریف کرده است.

در نهایت، این سفرها نه یک رویداد مقطعی، بلکه آغاز یک مسیر جدید در سیاست خارجی ایران هستند؛ مسیری که می‌تواند جایگاه تهران را در نظم نوین منطقه‌ای و جهانی تثبیت کند.

پی‌نوشت:

1- مسعود پزشکیان رئیس‌جمهوری اسلامی ایران صبح پنجشنبه - ۲۰ آذر ۱۴۰۴ - پس از مراسم استقبال رسمی قاسم جومارت کملویچ توقایف رئیس‌جمهوری قزاقستان از وی در محل کاخ ریاست‌جمهوری این کشور در دیدار دوجانبه با همتای قزاقستانی با بیان اینکه رهبری انقلاب همواره بر تقویت ارتباط برادرانه با کشورهای همسایه به‌ویژه کشورهای مسلمان تأکید داشته‌است، تعاملات تهران و آستانه در بسیاری از مسائل منطقه‌ای و جهانی را نزدیک و همگرا دانست و تصریح کرد: دو کشور در حوزه‌های مختلف سیاسی، اقتصادی و فرهنگی همکاری‌های خوبی داشته‌ و به توافقات ارزنده‌ای نیز دست یافته‌اند.ارتقای سطح تجارت ایران و قزاقستان تا سقف ۳ میلیارد دلار آماده اجراست. در ادامه برنامه‌های سفر رئیس‌جمهوری به قزاقستان، مقامات عالی‌رتبه در حضور روسای جمهوری دو کشور، ۱۴ سند و تفاهم‌نامه همکاری در زمینه‌های حمل‌ونقل، ترانزیت و لجستیک، مبادلات فرهنگی، معاضدت حقوقی، بهداشت و درمان، تعاملات دیپلماتیک و رسانه‌ای امضا کردند که ۸ سند آن بین دو طرف مبادله شد. پزشکیان با ابراز امیدواری نسبت به دستاوردهای این سفر گفت: بر این باورم که نتایج این دیدار یک گام مهم و تعیین‌کننده در مسیر تقویت همکاری‌های دوجانبه خواهد بود و اراده سیاسی موجود در تهران و آستانه می‌تواند حجم تجارت و سرمایه‌گذاری میان دو کشور را به سطح شایسته‌ای ارتقا دهد.

2- حضور «مسعود پزشکیان» رئیس‌جمهور ایران در کنفرانس بین‌المللی «صلح و اعتماد» در عشق‌آباد، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین رویدادهای دیپلماتیک منطقه‌ای در پایان سال جاری میلادی، بازتاب گسترده‌ای داشت و فرصتی تازه برای تقویت نقش ایران در گفت‌وگوهای چندجانبه و همکاری‌های منطقه‌ای فراهم کرد.به گزارش ایرنا، در حاشیه این کنفرانس، پزشکیان با چندین مقام بلندپایه کشورهای شرکت‌کننده دیدارهای دوجانبه‌ای برگزار و بر تقویت همکاری‌های اقتصادی، امنیتی و حمل‌ونقل منطقه‌ای تاکید کرد. کارشناسان دیپلماتیک معتقدند که این سفر می‌تواند نقش ایران را در گفت‌وگوی منطقه‌ای و تقویت ثبات آسیای میانه برجسته‌تر کند و موقعیت تهران را به‌عنوان بازیگری فعال در امنیت و توسعه منطقه تثبیت نماید.  

دکتر اسدالله افشار